Rus tilliq metbu'atlarda amérika-xitay munasiwetliri we Uyghur mesilisi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-07-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika prézidénti donald tramp bilen xitay re'isi shi jinping g-20 yighinida. 2019-Yili 29-iyun, osaka, yaponiye.
Amérika prézidénti donald tramp bilen xitay re'isi shi jinping g-20 yighinida. 2019-Yili 29-iyun, osaka, yaponiye.
AP

Melumki, amérika prézidénti donald trampning "2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" ni imzalap, uzun waqit ötmeyla amérika hökümiti teripidin xitayning Uyghur élidiki töt neper emeldarining "Yer shari magnétiskiy qanuni" arqiliq jazalinishi amérika we xitay munasiwetlirining téximu jiddiylishiwatqanliqidin dérek bermekte. Yéqinda xitayning amérikaning bu heriketlirige jawab qayturush meqsitide chariler körüshi hemde bu jehette Uyghurlarningmu tilgha élinishi dunya ammiwi axbarat wasitiliride, shu jümlidin rus tilliq metbu'atlardimu xewer qilinmaqta.

"Dw. Chom" tor bétide élan qilin'ghan "Xitay a q sh ning bir qatar emeldarlirigha qarita émbargo yürüzdi" namliq maqalida éytilishiche, xitay amérikani özining ichki ishlirigha arilashqanliq bilen eyiblep, bu émbargolarni emeldin qaldurushqa chaqirghan. Xitay yene weziyetke qarap, bashqimu tedbirler qollinish mumkinliki heqqide tehdit salghan. Maqalide xitay emeldarlirigha qarshi jaza tedbirlirining qoyulushigha ularning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan basturush siyasitining seweb bolghanliqi tekitlen'gen.

"Kommérsant" gézitide bérilgen alékséy na'umofning washin'gton xitaygha qaratqan hujumini dawam qilmaqta" namliq maqalide washin'gtonning béyjinggha qarshi siyasiy we iqtisadiy hujumgha ötkenliki éytilghan bolup, buninggha xongkongdiki weziyet we shundaqla béyjingning jenubiy déngiz rayonining igilik hoquqini dewa qilishimu seweb bolghan. Maqalide Uyghur élidiki weziyet, yeni Uyghur we bashqimu türkiy xelqlerning jaza lagérlirigha gunahsiz qamalghanliqi, Uyghurlarning xitay teripidin qirghinchiliqqa mehkum qiliniwatqanliqi éytilghan.

Igilishimizche, amérika-xitay otturisidiki sürkilish we riqabette yene bir chong küch-rusiyening istratégiyelik menpe'etlirimu mewjut iken. Amérika-xitay munasiwetliride rusiye qandaq bir orun tutidu? bu mutexessisler qiziqidighan yene bir muhim téma bolmaqta.

Yang shingning "Ino smi" axbarat agéntliqida bérilgen "Rusiye aq sh ning xitaygha qarshi urushida qorchaq bolup qalmaydu?" dégen mawzuluq maqaliside éytilishiche, dunyada korona wirusi weziyitining kélip chiqishi we jiddiylishishi bilen amérika-xitay munasiwetliri téximu keskinleshken iken. Kéyinki waqitlarda dunyadiki muqimliqni saqlap qélishta, bolupmu rusiye we xitay munasiwetliri hel qilghuch rol oynawatqan bolup, bu ikki memliket peqet korona wirusigha qarshi turushtila emes, belki bashqimu istratégiyelik mesililerde zich hemkarlashmaqtiken.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi rusiye-xitay munasiwetlirige toxtilip, mundaq dédi: "Rusiye emeliyette xitayni qollawatidu we her xil yollar bilen uning bilen yéqinlishiwatidu. Rusiye hazir xitayni qollash arqiliq özining énérgiyesini xitaygha sétishni kéngeytiwatidu. Shundaqla rusiye özining iqtisadiy siyasitini özgertip, sherqqe qarap mangdi. Kéyinki waqitta rusiye, xitay we iran birlik sépini qurushqa heriket qiliwatidu. Bu birlik sep amérikagha qarshi bolidu."

Qehriman ghojamberdi rusiye we xitayning öz ara yéqinlishishining Uyghur mesilisi üchün selbiy rol oynaydighanliqini, Uyghurlar üchün köp qiyinchiliqlar tughduridighanliqini bildürüp, yene mundaq dédi: "'yer shari magnétiskiy qanuni' da'iriside amérikaning Uyghuristandiki irqiy qirghinchiliqni uyushturghan töt neper xitay emeldarigha qoyghan jazasini rusiye resmiy organliri arqiliq tenqid qiliwatidu. Xitay terep pozitsiyesini bildürüwatidu. Omumen, rusiyening ammiwi axbarat wasitiliride amérikaning pozitsiyesi burmilan'ghan halda körsitilidu. Bu ikki döletning dölet sistémisi yéqin. Eng chong gep mana mushu yerde. Merkiziy asiyadiki türkiy tilliq memliketlerning ehwali éghir. Chünki ular yaxshi bolush siyasitini yürgüzüp kéliwatatti. Ular ichki ishlargha arilashmasliq prinsipida yashawatidu. Ular kéyinmu biterep turidighan bolidu. Emma bu bitereplik Uyghur mesilisige ziyan. Xitay buningdin paydilinip, birleshken döletler teshkilatini Uyghur mesilisini sehnidin chüshürüshke tirishiwatidu."

Qehriman ghojmberdi rusiye we merkiziy asiya memliketlirining özlirining siyasiy tüzümige we jughrapiyelik-siyasiy ornigha baghliq bitereplimilik, chüshünüksiz pozitsiye igiligenlikini, mundaq pozitsiyening yenimu dawam qilinidighanliqini tekitlidi.

Rusiyelik pa'aliyetchi alékséy kazak bügünki künde dunya jama'etchilikning diqqitini Uyghur we bashqimu türk-musulman xelqlirining ehwaligha jelp qilishning muhim wezipilerning biri ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Xitay bügün shunchilik küchlük iqtisadiy qudretke hem xelq'ara jeryanlargha tesir qilish iqtidarigha ige ikenki, uninggha qarshi élip bériliwatqan her xil chariler azliq qilidu. Bu yerde xitaygha qarshi téximu chong we muhim charilerni qollinish lazim idi. Amérika we xitay otturisidiki tawar oborotimu intayin köp mebleghni öz ichige alidu. Buningda menpe'etdar döletlermu az emes. Ular mumkin bolghan teqdirde bu ikki memliket arisidiki iqtisadiy alaqilerning üzülüshini xalap ketmeydu. Rusiyege kélidighan bolsaq, rusiyening dunya iqtisadidiki orni bari-yoqi ikki pirsentni igileydu. Xitay rusiye üchün bash we birdin-bir iqtisadiy shérik bolup qalmaqta. Shuning üchün rusiye xitaygha oxshash shérikidin ayrilip qélishtin chöchüydu. Emdi xitay emeldarlirigha qarshi yürgüzülgen émbargolardin xitay köp chiqim tartidu, dep oylimaymen. Emma xitay üchün eng chong xewp bu emeldarlarning öz élide jazalinishi. Shundaqtimu xitaygha qarshi émbargolar xitayning xelq'aradiki niqaplirini peydin-pey achidu, dep oylaymen."

Xewerlerdin melum bolushiche, kéyinki waqitlarda xitay özining iqtisadiy layiheliri, köp miqdardiki mebleghliri arqiliq özining dunyaning her qaysi rayonliridiki tesir da'irisini saqlap qélishqa tirishmaqtiken. Bolupmu merkiziy asiyadiki pozitsiyesini téximu kücheytishni xitay özining istratégiyelik wezipisi süpitide qaraydiken.


Toluq bet