«Хитай дүшмән әмәс» мавзулуқ очуқ хәт һәққидики муназириләр (1)

Мухбиримиз ирадә
2019-07-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Вашингтон почтиси» гезитидә елан қилинған «хитай дүшмән әмәс» дегән темидики очуқ хәт.
«Вашингтон почтиси» гезитидә елан қилинған «хитай дүшмән әмәс» дегән темидики очуқ хәт.
washingtonpost

Йеқинда америкиниң шәрқий асия вә тинч окян ишлириға мәсул сабиқ муавин ташқи ишлар министири сусан сорнтон башчилиқидики 5 нәпәр сиясийон вә илим әһли президент трамп вә америка дөләт мәҗлисигә очуқ хәт елан қилди. «Хитай дүшмән әмәс» дегән темида «вашингтон почтиси» гезитидә елан қилинған мәзкур очуқ хәткә җәмий 95 киши имза қойған.

«Хитай дүшмән әмәс» мавзусида елан қилинған бу очуқ хәттә «йиллардин бери асия қитәси вә хитайға мунасивәтлик ташқи сиясәт, сода вә академийә саһәлиридә хизмәт қилған һәр саһәгә тәвә кишиләр болуш сүпити билән өзлириниң һазир америка билән хитай арисидики мунасивәтләрниң барғансери яманлишиватқанлиқидин қаттиқ әндишә қиливатқанлиқи, «буниң америкиниң мәнпәәтлири вә дуняниң мәнпәәти үчүн яхши бир йөнилиш әмәслики, гәрчә хитайниң бәзи қилиқлири һәқиқәтән бәк кишини ойландурсиму, әмма америкиниңму икки дөләт мунасивәтлириниң яманлишишиға сәвәб болидиған һәрикәтләрдә болуватқанлиқи» илгири сүрүлгән.

Очуқ хәттә, америкиниң хитай һөкүмитиниң дөләт ичи вә сиртиға қаратқан сиясәтлиригә тутқан нөвәттики позитсийәси «әкс тәсир пәйда қилғуч» дәп баһаланған. Очуқ хәттә мунулар дейилгән: «биз хитайниң америка үчүн дәрһал вә кәң көләмдә тақабил турмиса болмайдиған бир иқтисадий дүшмән икәнликигә вә уларниң америка дөлитиниң мәвҗудийити үчүн тәһдит икәнликигә ишәнмәймиз. Хитайни пәқәт бир қанчә дөләт рәһбириниң гепи биләнла башқурулидиған дөләт, дәп қаримаймиз. Гәрчә, хитай иқтисадиниң учқандәк тәрәққий қилиши хитайни хәлқаралиқ мәсилиләрдә өзигә бәк ишинидиған, өзиниң дегинини раст қилидиған қилип қойған болсиму, әмма йәнә нурғун хитай әмәлдарлири, мөтивәрлири ғәрб билән мөтидил, әмәлийәтчил вә һәмкарлиқни асас қилған һалда мунасивәт қурушниң хитай үчүн пайдилиқ икәнликини билиду».

Америкидики уйғур адвокат нурий түркәл әпәнди юқиридики бу очуқ хәт һәққидә тохтилип, бу хәттә америкиниң кона сияситини давамлаштуруштәк хаталиққа үндәлгәнликини ипадә қилди.

Америкиниң сабиқ президент обама һөкүмити мәзгилидики сабиқ муавин ташқи ишлар министири сусан сорнтон қатарлиқлар елан қилған юқиридики бу очуқ хәттә: «америка трамп һөкүмитиниң хитайға қаратқан хитайни дүшмәндәк көрүш сияситиниң ақивәттә америкиниң хәлқарадики образини бузидиғанлиқи, дуня иқтисадиға зиян салидиғанлиқи» илгири сүрүлгән вә «хитай, америкиниң дунядики башламчилиқ ролини тартивалиду, дегән ой-пикирму бир мубалиғә, хитайниң ундақ бир ғайини зөрүр дәп қарайдиғанлиқи яки уни өзигә мувапиқ дәп қарайдиғанлиқи ениқ әмәс» дегәндәк сөзләр орун алған.

Юқиридики бу очуқ хәт «вашингтон почтиси» гезитидә елан қилинғандин кейин америка сиясәт саһәсидикиләр арисида зор ғулғула қозғиди. юқиридики бу пикир нурғун тәтқиқатчи, илим әһли вә сиясәтчиләрниң тәнқидигә учриди. Уларму бәс-бәстә очуқ хәт елан қилиш арқилиқ юқиридики пикир еқимидикиләрни «каллисини силкиветиш» кә чақирди. Әнә шуларниң бири, америкидики «пуқралар күчи һәрикити» ниң қурғучиси доктор яң җйәнлидур.

Яң җийәнли вә хән лийәнчав қатарлиқларниң имзаси билән «пуқралар күчи һәрикити» тор бетидә «америка хитайға қаратқан хата сияситини давамлаштуруши керәкму?» мавзусида мақалә елан қилған. Мақалидә көрситилишичә, юқиридики бу очуқ хәтни елан қилғучилар «40 йилдин бери әгәр америка хитай билән һәмкарлишип яхши өтсә, уларниң иқтисадий тәрәққиятиға ярдәм қилса, у һалда хитай бара-бара өзгирип бизгә охшаш болиду» дегән нәзәрийәгә ишинип кәлгән вә һазирғичә шуниңға ишәнмәктә.

Яң җийәнли әпәнди бүгүн бизниң зияритимизни қобул қилип, юқиридики бу кишиләр реаллиққа қайтип келиши керәк, деди. У мундақ деди:

«Мән юқиридики бу хил көз қарашни 40 йиллиқ хам хиял, дәп атаймән. Хитайда йүз бериватқанлар бу кишиләрни чүштин ойғитиши керәк. Бу кишиләр кона хаманни сорушни ташлап, реаллиққа йүзлиниши, аллиқачан мәғлуп болған хата хитай сияситини йәнә базарға селиштин ваз кечиши керәк».

Ундақта юқиридики бу кишиләр немишқа 40 йилдин бери ишқа ашмиған бу сияситидин йәнила ваз кәчмәйду? әмәлийәт зади немә, америка хитайға қандақ бир сиясәт йүргүзүши керәк? биз кейинки аңлитишимизда бу һәқтики муназириләрдин силәргә давамлиқ аңлитиш беримиз.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт