“Xitay düshmen emes” mawzuluq ochuq xet heqqidiki munaziriler (1)

Muxbirimiz irade
2019-07-19
Share
trump-shi.jpg “Washin'gton pochtisi” gézitide élan qilin'ghan “Xitay düshmen emes” dégen témidiki ochuq xet.
washingtonpost

Yéqinda amérikining sherqiy asiya we tinch okyan ishlirigha mes'ul sabiq mu'awin tashqi ishlar ministiri susan sornton bashchiliqidiki 5 neper siyasiyon we ilim ehli prézidént tramp we amérika dölet mejlisige ochuq xet élan qildi. “Xitay düshmen emes” dégen témida “Washin'gton pochtisi” gézitide élan qilin'ghan mezkur ochuq xetke jem'iy 95 kishi imza qoyghan.

“Xitay düshmen emes” mawzusida élan qilin'ghan bu ochuq xette “Yillardin béri asiya qit'esi we xitaygha munasiwetlik tashqi siyaset, soda we akadémiye saheliride xizmet qilghan her sahege tewe kishiler bolush süpiti bilen özlirining hazir amérika bilen xitay arisidiki munasiwetlerning barghanséri yamanlishiwatqanliqidin qattiq endishe qiliwatqanliqi, “Buning amérikining menpe'etliri we dunyaning menpe'eti üchün yaxshi bir yönilish emesliki, gerche xitayning bezi qiliqliri heqiqeten bek kishini oylandursimu, emma amérikiningmu ikki dölet munasiwetlirining yamanlishishigha seweb bolidighan heriketlerde boluwatqanliqi” ilgiri sürülgen.

Ochuq xette, amérikining xitay hökümitining dölet ichi we sirtigha qaratqan siyasetlirige tutqan nöwettiki pozitsiyesi “Eks tesir peyda qilghuch” dep bahalan'ghan. Ochuq xette munular déyilgen: “Biz xitayning amérika üchün derhal we keng kölemde taqabil turmisa bolmaydighan bir iqtisadiy düshmen ikenlikige we ularning amérika dölitining mewjudiyiti üchün tehdit ikenlikige ishenmeymiz. Xitayni peqet bir qanche dölet rehbirining gépi bilenla bashqurulidighan dölet, dep qarimaymiz. Gerche, xitay iqtisadining uchqandek tereqqiy qilishi xitayni xelq'araliq mesililerde özige bek ishinidighan, özining déginini rast qilidighan qilip qoyghan bolsimu, emma yene nurghun xitay emeldarliri, mötiwerliri gherb bilen mötidil, emeliyetchil we hemkarliqni asas qilghan halda munasiwet qurushning xitay üchün paydiliq ikenlikini bilidu”.

Amérikidiki Uyghur adwokat nuriy türkel ependi yuqiridiki bu ochuq xet heqqide toxtilip, bu xette amérikining kona siyasitini dawamlashturushtek xataliqqa ündelgenlikini ipade qildi.

Amérikining sabiq prézidént obama hökümiti mezgilidiki sabiq mu'awin tashqi ishlar ministiri susan sornton qatarliqlar élan qilghan yuqiridiki bu ochuq xette: “Amérika tramp hökümitining xitaygha qaratqan xitayni düshmendek körüsh siyasitining aqiwette amérikining xelq'aradiki obrazini buzidighanliqi, dunya iqtisadigha ziyan salidighanliqi” ilgiri sürülgen we “Xitay, amérikining dunyadiki bashlamchiliq rolini tartiwalidu, dégen oy-pikirmu bir mubalighe, xitayning undaq bir ghayini zörür dep qaraydighanliqi yaki uni özige muwapiq dep qaraydighanliqi éniq emes” dégendek sözler orun alghan.

Yuqiridiki bu ochuq xet “Washin'gton pochtisi” gézitide élan qilin'ghandin kéyin amérika siyaset sahesidikiler arisida zor ghulghula qozghidi. Yuqiridiki bu pikir nurghun tetqiqatchi, ilim ehli we siyasetchilerning tenqidige uchridi. Ularmu bes-beste ochuq xet élan qilish arqiliq yuqiridiki pikir éqimidikilerni “Kallisini silkiwétish” ke chaqirdi. Ene shularning biri, amérikidiki “Puqralar küchi herikiti” ning qurghuchisi doktor yang jyenlidur.

Yang jiyenli we xen liyenchaw qatarliqlarning imzasi bilen “Puqralar küchi herikiti” tor bétide “Amérika xitaygha qaratqan xata siyasitini dawamlashturushi kérekmu?” mawzusida maqale élan qilghan. Maqalide körsitilishiche, yuqiridiki bu ochuq xetni élan qilghuchilar “40 Yildin béri eger amérika xitay bilen hemkarliship yaxshi ötse, ularning iqtisadiy tereqqiyatigha yardem qilsa, u halda xitay bara-bara özgirip bizge oxshash bolidu” dégen nezeriyege ishinip kelgen we hazirghiche shuninggha ishenmekte.

Yang jiyenli ependi bügün bizning ziyaritimizni qobul qilip, yuqiridiki bu kishiler ré'alliqqa qaytip kélishi kérek, dédi. U mundaq dédi:

“Men yuqiridiki bu xil köz qarashni 40 yilliq xam xiyal, dep ataymen. Xitayda yüz bériwatqanlar bu kishilerni chüshtin oyghitishi kérek. Bu kishiler kona xamanni sorushni tashlap, ré'alliqqa yüzlinishi, alliqachan meghlup bolghan xata xitay siyasitini yene bazargha sélishtin waz kéchishi kérek”.

Undaqta yuqiridiki bu kishiler némishqa 40 yildin béri ishqa ashmighan bu siyasitidin yenila waz kechmeydu? emeliyet zadi néme, amérika xitaygha qandaq bir siyaset yürgüzüshi kérek? biz kéyinki anglitishimizda bu heqtiki munazirilerdin silerge dawamliq anglitish bérimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet