Antoni bilinkén: “Amérika jiddiy mesililerde xitay bilen dawamliq qarshilishidu”

Muxbirimiz jewlan
2022.07.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Antoni bilinkén: “Amérika jiddiy mesililerde xitay bilen dawamliq qarshilishidu” Amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén(Antony Blinken) 20 dölet bashliqliri yighinida xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen körüshti. 2021-Yili 31-öktebir, italiye.
REUTERS

Yéqinda hindonéziyening bali shehiride échilghan 20 dölet bashliqliri yighinidin kéyin xitay tashqi ishlar ministiri wang yi amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén'gha 4 türlük “Telepname tizimliki” sun'ghan.

“Siyasetchi” torida élan qilin'ghan “Tizimlikke kirgüzüsh diplomatiyesi amérika bilen xitay munasiwetlirini qiyin ehwalgha chüshürüp qoydi” namliq maqalide bildürülüshiche, xitay hökümiti amérikagha “Amérika hökümiti toxtitishqa tégishlik xata ishlar tizimliki”, “Xitay hökümiti köngül bölidighan ayrim ishlar tizimliki”, “Xitay hökümiti köngül bölidighan xitaygha munasiwetlik qanuniy ishlar tizimliki”, “Xitay bilen amérika hemkarlishalaydighan 8 sahe tizimliki” qatarliq 4 türlük tizimlik sun'ghan.

Maqalide körsitilishiche, bu tizimlikte xitayning amérika bilen dawamliq sodilishidighan gherizi ipadilenmigen, belki amérikani xitay köngül bölidighan mesilide yol qoyushqa qistighan. Shunga xitayning bu qilghanliri 21-esirdiki küchlük döletler diplomatiyeside, bolupmu amérika bilen bolghan munasiwetliride eqilgimu, emeliyetkimu uyghun kelmeydighan külkilik bir heriket iken.

Amérika kor analitik tetqiqat merkizining qurghuchisi, doktor andérs kor bu heqte radiyomizgha yollighan inkasida xitayning amérikagha telep sunushqa jür'et qilalishidiki seweb we meqsiti heqqide toxtilip mundaq dédi: “Shi jinping xitay kommunizmining her qandaq siyasiy tüzümdin éship kétishini ümid qilidu. Shunga u we uning siyasiy byurosi bashqa hökümetlerge, jümlidin amérikagha gep ötküzeleydighanliqigha we ish ögiteleydighanliqigha ishinidu. Xitay özining iqtisad we herbiy küchining éshishigha egiship, téximu dadil heriket qilish we xelq'arada söz sahibi bolushqa layiq ikenlikige ishinip qaldi”.

Maqalide éytilishiche, amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén bu tizimlikke téxi inkas bildürmigen, emma xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi wang wénbing: “Amérikaning bu tizimlikke estayidil qarishini ümid qilimiz, bu tizimlik xitayning qattiq pozitsiyesini yene bir qétim ipadilidi. Amérika xitayning ichki ishlirigha arilishishni qet'iy toxtitishi kérek” dégen.

Xitay 2020-yili awstraliyegimu shundaq “Telepname tizimliki” sun'ghan bolup, awstraliyening “Shinjang, xongkong we teywenning ishlirigha arilishishtin waz kéchishi” ni telep qilghan. Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bu qétim bu tizimlikni yéngilighan hemde awstraliye tashqi ishlar ministiri pénni wong (Penny Wong) gha xitay bilen munasiwetni yaxshilashta orundashqa tégishlik muhim teleplerni otturigha qoyghan.

Amérikadiki gérmaniye marshal fondining xitay ishliri analizchisi zakari kopér (Zachary Cooper) bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Méningche, xitayning bu telepname tizimliki uning bir qanche döletlerge qoyghan teleplirining yighindisi. Xitay ilgiri awstraliyegimu 14 maddiliq telepname sunup, xitay bilen awstraliye munasiwetlirining normallishishini telep qilghan. Amérika hergiz amérika rehberliri hel qilidighan mesilige inkas bildürüp olturmaydu. Menche, bu yerdiki heqiqiy mesile, xitayning amérika bilen söhbetlishish xiyali barmu-yoq, xitay bu tizimlikte otturigha qoyghan telepliri heqqide zadi némini oylaydu dégendin ibaret”.

Maqalide bildürülüshiche, héndonéziyede échilghan yighindiki uchrishishta amérika tashqi ishlar ministiri antoni bilinkén xitay tashqi ishlar ministiri wang yigha ochuq ipade bildürüp: “Amérika xitayning rusiye bilen ittipaq tüzüshi, shinjangda irqiy qirghinchiliq yürgüzüshi, teywen'ge qoralliq tehdit sélishi qatarliq jiddiy mesililerde xitay bilen dawamliq qarshilishidu” dégen. Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bolsa amérika bilen xitay munasiwitining saghlam rawajlinishigha guman bilen qaraydighanliqini bildürüp: “Ikki döletning munasiwiti amérikaning ‛xitaydin qorqush késili‚ tüpeylidin tosqunluqqa uchrawatidu‚” dégen.

Shu nerse roshenki, amérika diplomatliri gerche xitay bilen kilimat özgirishi, ashliq bixeterliki, xelq'ara sehiye, zeherlik chékimliklerge qarshi turush qatarliq jehetlerde hemkarlishish boshluqi barliqini bildürgen bolsimu, xitay uninggha aktip mu'amile qilmighan. Bügünki künde kelgende ikki dölet otturisidiki hel qilghili bolmaydighan ziddiyetler tüpeylidin u mesililer bir chetke qayrip qoyulghan, ikki dölet otturisida ishench qalmighan.

Amérikaning kishilik hoquqni qoghdash prinsipi bilen xitayning Uyghur rayonida irqiy qirghinchiliq yürgüzüshi otturisida muresse qilghili bolmaydighan ziddiyet mewjut bolup, Uyghurlar mesilisi teywen mesilisidin qalsila bu ikki dölet otturisidiki eng sezgür, qiyin mesilige aylan'ghan. Zakari kopér bu heqte toxtilip mundaq dédi: “Amérika mejburiy emgekni cheklesh qanuni turghuzup uni ijra qilishqa bashlidi, amérika shirketliri u jaydin chiqqan mejburiy emgek mehsulatlirini sétiwalalmaydighan boldi. Menche, xitay buningdin kéyinmu amérikadin ‛ichki ishlirimizgha arilashting‚ dep dawamliq qaqshaydu. Démokratik döletler shinjangdiki kishilik hoquq depsendichiliki mesilisini dawamliq muzakire qilsimu, uni hel qilidighan charini tépip bolalmaydu. Amérika bilen xitay bir-birining siyasitidin ümidsizlinidu, epsuslinarliqi shuki, ishlar mushundaq dawamlishidu”.

Andérs kor xitay bilen boluwatqan ziddiyetni hel qilish üchün ular bilen qet'iy hemkarlashmasliq, belki ularni jazalash kéreklikini bildürüp mundaq dédi: “Uyghurlargha élip bériliwatqan irqiy qirghinchiliq amérika bilen xitay otturisidiki eng chong ziddiyet, halbuki amérika soda sahesidikiler xitaydin pul tépishnila oylaydu. Qarighanda bu mesile bu ikki chong dölet otturisidiki toqunushni téximu kücheytidighandek qilidu. 1970-Yillardin béri biz xitay bilen kishilik hoquq we tajawuzchiliq mesilisini hel qilish üchün hemkarlishishqa tirishtuq. Emma bu hemkarliq meghlup boldi. Hazir peqet öz ara qarshiliqla qaldi. Biz shinjangdin chiqqan mehsulatlarni import qilishni cheklesh bilenla qalmay, xitayni iqtisadiy jehettin boghushimiz kérek. Eger biz bir dölitimizni saqlap qalimiz, démokratiyeni saqlap qalimiz, pütün dunya xelqini özining siyasiy teqdirini özi belgileydighan erkinlikke ige qilimiz dések xitayni iqtisad we téxnika jehettin ajizlitishimiz kérek. Xitay kompartiyesi dunyagha xoja bolimen dewatsa, biz qopup ular bilen hemkarlashtuq hemde ulargha özimiz érishkendinmu köp nersilerni berduq. Aqiwette xitay hökümiti Uyghurlarni démokratiye we kishilik hoquqtin mehrum qildi, xitay puqraliri we pütün dunya xelqigimu shundaq qildi”.

Zakari kopér xitayning kishilik hoquq mesiliside amérika bilen hemkarlashmaydighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Men izchil shundaq qarap keldim, xitay hökümiti kishilik hoquq mesiliside biz bilen hemkarlashmaydu. Mana bu amérikaning meyli ashkara sorun yaki öz ichide bu mesilini muzakire qilmasliqidiki tüp amildur. Shunga menche amérika hökümiti xitay bilen shinjang mesilisi toghruluq héchqandaq ishta hemkarlashmaydu. Qisqa muddette undaq hemkarliq bolmaydu, ochuqini éytqanda, uzun muddettimu bizning uchrishishimizdin birer tereqqiyat barliqqa kélidu dep qarimaymen”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.