"Xitay düshmen emes" mawzuluq ochuq xet heqqidiki munaziriler (2)

Muxbirimiz irade
2019-07-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika prézidénti donald tramp bilen xitay re'isi shi jinping g-20 yighinida. 2019-Yili 29-iyun, osaka, yaponiye.
Amérika prézidénti donald tramp bilen xitay re'isi shi jinping g-20 yighinida. 2019-Yili 29-iyun, osaka, yaponiye.
AP

Amérikaning sherqiy asiya we tinch okyan ishlirigha mes'ul sabiq mu'awin tashqi ishlar ministiri susan sornton bashchiliqidiki 5 neper siyasiyon we ilim ehli teripidin prézidént tramp we amérika dölet mejlisige yézilghan, "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilin'ghan "Xitay düshmen emes" mawzuluq ochuq xetke amérikadiki tashqi siyaset, asiya we xitay ishliri sahesidiki siyasetchi, tetqiqatchi qatarliqlardin bolup jem'iy 95 kishi imza qoyghan idi.

"Xitay düshmen emes" namliq bu ochuq xette amérika-xitay munasiwetlirining yamanlishishi amérikaning menpe'etliri hem shundaqla dunyaning menpe'eti üchün yaxshi bir yönilish emesliki eskertilgen. Ochuq xette diqqet qozghaydighini shuki, ikki dölet munasiwetlirining yamanliship kétishide amérikaningmu xataliqi bar, dep körsitilgen. Qisqisi, ular ochuq xette "Biz xitayning amérika derhal we keng kölemde taqabil turmisa bolmaydighan bir iqtisadiy düshmen ikenlikige we ularning amérikaning mewjudiyiti üchün tehdit ikenlikige ishenmeymiz," dep tekitligen.

Mezkur ochuq xet élan qilin'ghandin kéyin tiwittér qatarliq ijtima'iy uchur wastilirida küchlük bir meydan munazirige seweb boldi. Hetta amérikaning herbiy we siyaset sahesidiki tonulghan kishilerdin terkib tapqan 100 din oshuq kishining imzasi bilen prézidént trampni xitaygha qaritiwatqan siyasitini dawamlashturushqa righbetlendüridighan imza qoyush herikiti bashlandi.

Amérikadiki dangliq xitay ishliri mutexessisi, yazghuchi jon pomfért "Washn'gton pochtisi" gézitide maqale élan qilip, yuqiriqi köz qarashni ilgiri sürgüchilerge nahayiti küchlük reddiye berdi. Jon pomfért "Amérika néme üchün xitaygha qaratqan yumshaq siyasitini eslige keltürmesliki kérek" namliq maqaliside amérikaliq siyasetchilerning taki wiyétnam urushi mezgilidin tartip xitay kommunistlirini bir parche aq qeghezge, yeni "Amérika xitayning kelgüsini belgilep üstige xerite sizsa boluwéridighan bir parche aq qeghez" ge oxshitishtin ibaret oxshash bir xataliqni sadir qiliwatqanliqini bildürgen. Uning qarishiche, yuqiriqi bu ochuq xetni yazghuchilar we uninggha qol qoyghan xitay mutexessisliri we siyasetchiliri "Xitayningmu bir pilani barliqidek réyalliqni nezerdin saqit qilish arqiliq amérika-xitay arisida yüz bergen bu sürkilishte gunahni amérika tramp hökümitige qoymaqtiken."

U mundaq dégen: "Hazir yüz bériwatqan bu kiriziste gunahni amérika prézidéntigha qoyush-xitay heqqide amérikada burundin tartip höküm sürüp kelgen kona qarashning eks étishidur. Yeni ular xitaygha düshmendek mu'amile qilsang, u düshmen'ge aylinidu. Dosttek mu'amile qilsang dostqa aylinidu, deydu. Emma némishqidur bu tiyatirda xitayningmu oynawatqan roli barliqini körelmeydu. Biz bu hékayini emdi yépiwetsek qandaq?"

Amérikadiki Uyghur adwokat nuriy türkel ependimu bu heqtiki pikrini radiyomiz bilen ortaqliship, amérika-xitay arisidiki bu jiddiychilikke qandaqtur tramp hökümiti emes, belki yillardin béri amérikaning yaxshi niyitini suyi'istémal qilghan xitay hökümiti sewebchi bolghanliqini bildürdi. U yene amérikani dawamliq suyi'istémal qilidighan bir weziyetni qayturup kélimen dégen yuqiriqi köz qarashtikilerning chaqiriqini peqet bir exmiqanilik dep qaraydighanliqini bildürdi.

Jon pomfértmu "Washn'gton pochtisi" gézitide élan qilghan maqaliside ikki dölet munasiwetliride körülüwatqan krizisning sewebchisining xitay ikenlikini tekitlep töwendikilerni bayan qilghan: "Xitay kompartiyesi xitayda hazir yüz bériwatqanlarning we shundaqla amérika bilen bolghan krizisning asasliq sewebchisi-2008-yilidiki iqtisadiy krizis we shi jinpingning hakimiyetke chiqishi bilen teng xitay bazarni merkez qilghan iqtisadiy islahatlirini toxtatti. Shinjangda bir milyondin oshuq Uyghurning lagérgha qamilishigha seweb bolghan zor kölemlik basturush élip bardi. Gherbning téxnikisini oghrilash herikitini kücheytti. Amérika prézidéntigha jenubiy déngizdiki arallarni herbiyleshtürmeslik heqqide bergen wedisige emel qilmidi, özining sistémisini chet'ellergimu éksport qilishqa urundi. Xongkongdiki démokratiye arzusini basturdi, teywende mexsus halda démokratik tüzümni ajizlashturushni meqset qilghan heriketlerni qildi, amérikaning xitay bilen hemkarlishish siyasetliridin paydilinip turup, hetta yéqinqi obama hökümiti mezgilide xitay meqsetlirige yétish yolida özini köp küchlendürüwaldi."

Amérikidiki "Puqralar küchi herikiti" ning qurghuchisi doktor yang jyenli ependi amérika hökümitining 40 yildin xitayni qollap kelgenlikini, emma xitayning uni suyi'istémal qilip kelgenlikini tekitlidi.

U mundaq dédi: "Amérika 40 yildin buyan bir qétimmu xitayni yalghuz qoyushqa urunup baqmidi. Ular xitayning shertsiz halda dunya soda teshkilatigha eza bolushigha yol qoydi. Amérika xitaygha öz bazirini toluq échip berdi. Peqet bazirinila emes amérikadiki hemme nersini ulargha échip berdi. Xitay kompartiyesi terbiyeligen teshwiqatchilirining amérikaning uniwérsitétliri we tetqiqat organlirida sehne qurup özlirining teshwiqatlirini qilishigha shara'it yaritip berdi. Shuning bilen oxshash waqitta xitayda néme boldi? xitaydiki barliq islahatchilar küchiyish tügül, yoqaldi. Shi jinping bazar islahatini toxtatti. Adettiki xelq ammisidin tartip xitay kompartiyesi siyasiy byurosighiche bolghan hemme yerde kontrolni kücheytip qudritini mujessemleshtürdi. Shinjangda lagérlar échildi, ijtima'iy keypiyat basturuldi. . . Mana mushular hemmisi amérika biz xitaygha dostane bolsaq xitaymu shundaq bolidu, deydighan chüshni körüwatqanda yüz berdi. Emdi, amérika oyghinishi kérek!"

Derweqe, yuqiriqi ochuq xet amérikada nurghun munazirilerge we tenqidlerge seweb boldi. Bu heqte tonulghan tetqiqatchi gordon changmu tiwittérdiki inkasida yuqiriqi ochuq xet qollighuchilirini tenqidlep, "Bu kishilerni xitayning zomigerlikliri, insaniyetke qarshi élip bériwatqan jinayetliri we hakimmutleq kontrolluqliri bi'aram qilmay, eksiche prézidént tramp bi'aram qilmaqta" dep yazghan. U yene 24-iyul küni amérikadiki "Wol-sitrit zhurnili" gézitide maqale élan qilip, prézidént trampni "Amérikani xitayning tesiri astidiki dunyadin saqlap qéliwatqan birdin-bir rehber," dep körsetken.

Nuriy türkel ependining bayan qilishiche, hazir amérikida xitaygha qarshi keskin tedbir qollinishni yaqilaydighan pikir éqimi asasiy éqim bolup, bu heqte meyli démokratlar bolsun, yaki jumhuriyetchiler bolsun, oxshash pikirde bolmaqtiken.

Toluq bet