Afghanistandin esker chékindürgendin kéyin, amérika téximu köp küchini xitaygha qaritidiken

Muxbirimiz jewlan
2021-08-25
Share
Afghanistandin esker chékindürgendin kéyin, amérika téximu köp küchini xitaygha qaritidiken Hamid karzay xelq'ara ayrodromida afghanistandin chékiniwatqan amérika eskerliri. 2021-Yili 20-awghust.
REUTERS

21-Awghust, "Wal-sitrét zhurnili" gézitide élan qilin'ghan bir maqalide qeyt qilinishiche, amérika afghanistandin esker chékindürgendin kéyin, téximu köp diplomatiye we herbiy küchini xitaygha qaritidiken.

Bu maqalide bildürülüshiche, taliban küchliri aldinqi hepte afghanistan hökümitini aghdurup tashlighan peytte, 25 ming amérika déngiz armiyesi quruqluqta jeng qilish qismi bashqa döletlerning déngiz armiye eskerliri bilen gherbiy tinch okyan arallirida birleshme herbiy maniwér élip barghan. Bu soghuq munasiwetler urushidin kéyin élip bérilghan eng zor kölemlik herbiy maniwér bolup, yaponiye, en'giliye, awsteraliye qoshunlirimu bu maniwérgha qatnashqan. Bu maniwérning ötküzülüshi amérika armiyesi 20 yil awwal afghanistan'gha kirgendin buyanqi herbiy herikitining muhim burulush nuqtisi hésablinidiken. Yene bir jehettin, afghanistan qoldin ketkendin kéyin, xelq'araning ishenchisidin ayrilip qéliwatqan amérika, öz ittipaqdashlirigha bu maniwér arqiliq teselliy we medet bermekchi bolghan.

Xitay ishliri tetqiqatchisi gordon chang ependi amérikaning peqet gep bilen emes, belki emeliy heriket bilen xelq'araning ishenchisini qayta tikliyeleydighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Amérikaning diplomatiye tarixidiki bu eng éghir meghlubiyettin kéyin, amérika hökümitining inawitini eslige keltürüsh emdi gep bilen bolmaydu, bizning telep qilidighinimiz ünümlük heriket qollinish. Mesilen, déngiz armiye we hawa armiyesini teywen'ge orunlashturush arqiliq xitayni tosush kérek. Buning üchün amérikada hökümet almashsa yaxshi, chünki her qaysi döletler bu bir meydan apetni prézidént jow baydénning xataliqi keltürüp chiqarghanliqini tonup yetti".

Afghanistandiki malimanchiliq amérikaning gherb dunyasidiki ittipaqdashlirinila emes, xitayning tehditige qarshi amérikani qollap kéliwatqan asiya döletlirinimu qattiq heyran qaldurghan. Xitay hökümiti bu pursettin paydilinip ot qoyruqluq qilip, bu döletlerni amérikaning herbiy küchige artuq ishinip ketmeslikke chaqirghan, bolupmu teywen'ge "Amérikagha tayansang, amérikagha ishenseng, aqiwiting afghanistandek bolidu" dégen signalni bergen. Xitay da'iriliri "Yer shari waqit géziti" arqiliq niyitini ochuq ipadilep, "Eger ikki qirghaqta urush partilap qalsa, teywen choqum amérika teripidin tashliwétilidu. Halbuki, xitay teywenni her zaman öz zéminining ayrilmas bir qismi qaraydu," dep dawrang salghan.

"Yer shari siyasiti" aqillar merkizidin doktor ezim ibrahim bu yerdiki mesilining amérikaning öz inawitini yoqitish mesilisi emeslikini bildürüp mundaq dédi: "Men amérikaning teywen mesiliside öz inawitini yoqitip qoyghinigha ishenmeymen. Amérika teywen, yaponiye we jenubiy koriyege herbiy yardem bérishni aliburun qarar qilip bolghan. Menche bu inawet mesilisi bilen alaqisi yoq bir ish. Amérika yenila atlantik okyan we tinch okyandiki qudretlik küch".

Amérika yillardin béri teywen'ge qoral sétip bérish we teywenning herbiy ishlirigha yétekchilik qilish arqiliq teywen'ge yardem qilip kéliwatqaniken. Nöwette amérikaning yaponiyede 50 ming eskiri, jenubiy koriyede 28 ming eskiri bolup, amérika dölet bixeterlik meslihetchisi jék salliwén amérikaning bu yerdiki esker sanini azaytmaydighanliqini bildürgen.

Doktor ezim ibrahim amérikaning afghanistandin esker chékindürüshi xitaygha taqabil turush üchün bolghan teqdirdimu, xitaygha payda élip kélidighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Menche, uzaqni oylighanda buningdin xitay, rusiye we pakistan eng chong menpe'et alidu. Amérika bu rayonni alghan bilen uninggha tesir körsitelmidi. Xitay bolsa bu rayon'gha köplep meblegh saldi, pakistan'ghila 62 milyard dollar xejlidi. Emma bu rayonning muqimliqini amérika nurghun chiqim bilen saqlap bérip kéliwatqanidi. Amérika bu yerdin ayrilghandin kéyin xitay yéngi taliban hökümiti bilen kélishim tüzüp, meblegh sélish ishlirining tehditke uchrimasliqigha kapaletlik qilishini telep qilidu".

Afghanistandiki malimanchiliq dawam qiliwatqan bu mezgilde amérikaning mu'awin prézidénti kamala harris asiyadiki tunji ziyaret nuqtisi bolghan sin'gaporgha bérip, amérikaning tinch okyan rayonidiki döletler bilen uzaq muddet hemkarliq ornitip, xitay tehditige birlikte qarshi turidighanliqi heqqide signal bergen. U mundaq dégen: "Biz bilimizki, xitay hökümiti jenubiy déngizdiki köpligen rayonlarda igilik hoquqi barliqi heqqide jar sélip, dawamliq bésim we tehdit séliwatidu. Xelq'ara tertipni buzup, döletlerning igilik hoquqigha xiris qiliwatidu. Amérika we amérikaning ittipaqdashliri bu tehditlerge teng uchrawatidu. Amérika erkin we échiwétilgen tinch okyan rayoni berpa qilip, özimizning we ittipaqdashlirimizning ortaq menpe'etini qoghdashqa tirishidu".

Amérika rand (Rand) siyaset tetqiqat ornining tetqiqatchisi sikot harold kamala harrisning bu ziyariti heqqide toxtilip mundaq dédi: "Baydén hökümiti xizmet bashlighandin tartipla hindi-tinch okyan rayonigha köngül bölüp keldi؛ chong döletler otturisidiki riqabetni asas qilip, diplomatiye we dölet mudapiye siyasiti yürgüzüp keldi. Buningdin roshenki, amérika xitayni xeterlik reqib dep tonuydu. Xitayning qoshna döletler bilen bolidighan urush xewpi asasen chong quruqluq bilen teywen arisida mewjut. Shunga baydin-harris hökümitige köre, bu rayon ittipaqidiki döletlerning amérikagha yardem bérishi mezkur döletlerning 40 yildin béri tinchliq we muqimliqtin menpe'etlinip kéliwatqanliqi heqqide xitaygha ochuq signal béridu. Xitay eger teywen'ge tehdit salsa, buninggha amérikala emes, yaponiye yaki bu rayondiki bashqa döletlermu derhal inkas qayturidu".

Amérika hökümiti xitayning tehditige taqabil turush asasliq diplomatiye küchi we herbiy küchini asiya-tinch okyan rayonigha qaritidighanliqi heqqide wede bergen bolup, tramp hökümiti yaponiye, hindistan, awstraliye bilen birliship "Töt dölet bixeterlik diyalogi" qurghan bolsa, jow baydén hökümitimu buninggha warisliq qilip "Töt dölet ittipaqi" (Quad) qurghanidi.

Afghanistandin esker chékindürgendin kéyin, amérikaning asasliq diqqitini "Töt dölet ittipaqi" gha merkezleshtürüsh we bu ittipaqtiki döletler bilen téximu masliship heriket qilish pursiti bolidiken. Amérika, yaponiye, hindistan, awstraliye herbiy emeldarliri aldinqi hepte tor arqiliq körüshüp söhbet élip barghan bolup, bu yil küzde ikkinchi qétimliq yighin échish waqtini békitken, bu döletler yene bu yil 4 dölet déngiz armiyesi herbiy maniwéri élip baridiken.

Ezim ibrahim afghanistandiki malimanchiliqning bu "4 Dölet ittipaqi" gha körsitidighan tesiri heqqide toxtilip mundaq dédi: "Menche, bu rayondiki döletlerdin xitay, rusiye, pakistan yaki hindistan bolsun, héchqaysisi bu rayonning muqimsiz bolushini xalimaydu. Hazir méning tesewwur qilalaydighinim xelq'araning talibanni bir-birlep étirap qilishi. Talibanning kütidighini rusiye bilen xitayning étirap qilishi, bu yerde pakistan bilen qatar ularni étirap qilidu, chünki taliban ularning shimaldiki ittipaqdishi؛ bu weziyet yene tereqqiy qilishi mumkin. Nöwettiki ehwaldin qarighanda, taliban hökümitini tallashtin bashqa chare yoqtek qilidu".

"Wal-sitrét zhurnili" gézitidiki bu maqalide tilgha élin'ghan analizchilarning qarishiche, afghanistandiki malimanchiliq "Töt dölet ittipaqi" ning hemkarliqigha tesir körsitidiken. Bolupmu hindistan özining béqinida talibandek qattiq qol sheri'et dölitining peyda bolushidin tehdit hés qilghan. Yawropa döletliri bolsa amérikaning yawropaning bixeterlikige köprek küch ajritishini ümid qilidiken. Halbuki, tehlilchiler birdek halda, baydén hökümitining afghanistandin esker chékindürüshi asasen xitay bilen rusiyening tehditige taqabil turush üchün, emdiki mesile baydin hökümitining bu ikki döletke qandaq dadilliq bilen inkas qayturushi, dep qarighan.

Gordon chang ependi afghanistan mesilisi tüpeylidin Uyghurlar mesilisining untulup qalmaydighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Pütün dunyaning diqqiti afghanistandiki ishlargha merkezliship qalghanliqtin bashqa mesililer, jümlidin xitaydiki irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetler tilgha élinmaywatidu. Bu mesililer elwette muhim, uninggha peqet nöwettiki weziyettila diqqet qilinmaywatidu. Uyghur, qazaq we bashqa türkiy milletlerge séliniwatqan qorqunchluq zulum bizning xitay bilen bolghan munasiwitimizdiki tüp mesilidur, chünki biz xitay hökümiti bilen dunyawi qimmet qarishi üstide küresh qiliwatimiz".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet