Җон кәрри байден һөкүмитиниң уйғурлар билән келимат мәсилисидә "қийин таллаш" қа дуч кәлгәнликини билдүрди

Мухбиримиз нуриман
2021-09-23
Share
Җон кәрри байден һөкүмитиниң уйғурлар билән келимат мәсилисидә Байден һөкүмитиниң келимат мәсилиси бойичә алаһидә вәкили җон кәрри б д т ниң ню-йорктики баш штабидики йиғинда сөзгә чиқиш алдида. 2021-Йили 21-сентәбир.
AP

Байден һөкүмитиниң келимат мәсилиси бойичә алаһидә вәкили җон кәрри 22-сентәбир өткүзүлгән испат бериш йиғинида, байден һөкүмитиниң келимат өзгиришигә тақабил туруш күришидә хитай билән һәмкарлишишини қолға кәлтүрүшкә әһмийәт бериватқанлиқини ақлиған.

Җон кәрри "билумберг" гезити мухбириниң "байден һөкүмитиниң кишилик һоқуқ мәсилисини қайрип қоюп, келимат өзгиришини таллиғанлиқи" һәққидә сориған суалиға җавабән мундақ дегән: "һаят даим қийин таллашларға толған болиду, болупму дөләтләр оттурисидики мунасивәттә даим мушундақ таллашлар болиду."

Җон кәрри испат бериш йиғинида өз ағзи билән хитайниң уйғур мәҗбурий әмгикидин пайдилиниватқанлиқини етирап қилған. У мундақ дегән: "шинҗаң районида растинла бир мәсилә бар. Хитай пәқәтла қуяш енергийә тахтиси тәминат зәнҗиридә уйғур мәҗбурий әмгикни ишлитипла қалмастин, бәлки билишимизчә қуяш иниргийәси үчүн ишлитидиған башқа бир қанчә менерал маддилар үчүнму мәҗбурий әмгәк ишлитиду."

У йәнә мундақ дегән: "шундақ, бу йәрдә бир қатар охшимиған мәсилиләр мәвҗут. Әмма һәммидин муһими, бу пиланет чоқум қоғдилиши керәк".

Йеқинда җов байден хитай рәиси ши җинпиң билән телефонда көрүшкән. Әмма ақсарай 90 минутлуқ сөһбәттә немиләрниң музакирә қилинғанлиқини ениқ ашкарилимиған. Ақсарай баянатчиси пәқәт кәң даирилик, истратегийәлик бир музакирә болғанлиқи, американиң мәнпәәти, қиммәт қариши қатарлиқ охшимиған нуқтиларниң музакирә қилинғанлиқи вә икки тәрәпниң ортақ пикиргә кәлгәнликини билдүргән.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниуң дериктори өмәт қанат әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "бизниң һазир америка дөләт мәҗлисидә мақуллинишини сақлаватқан бир қанчә муһим қанун лайиһәлиримиз бар иди. Бу қанун лайиһәлири техичә мақуллуқтин өтмәй турған иди. Җон кәрриниң баянатидин кейин буниң сәвәби ениқ болди."

Америка пирзединти җов байден вәзипигә олтурғандин буян американиң ғәрб дөләтлири билән болған алақисини күчәйтип, дуня миқясида хитайға бирликтә тақабил турмақчи болған иди. Йәни хитайниң уйғур райони вә хоңкоңда елип барған кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, җәнубий деңиздики һәрбий таҗавузчилиқ һәрикәтлири һәмдә тәйвәнгә тәһдит селиш һәрикити сәвәблик америка хитай билән көп җәһәтләрдә тоқунушқан иди.

"кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати" хитай бөлүминиң директори софи ричардсон бу һәқтә мундақ деди: "‹кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати' ниң хитайниң уйғур вә башқа етник горуппларға қарита өткүзүватқан ‹инсанийәткә қарши җинайәт' игә тутқан позитсийәси шуки, немә болушидин қәтийнәзәр келимат мәсилисини кишилик һоқуқ дәпсәндичилики билән тегишкили болмайду. Бу йәрдики мәсилә шуки, биз хитайниң қилмишлириға қарита җиддий тәкшүрүш елип берилишини вә җавапкарлиқиниң сүрүштә қилиниши тәләп қилимиз."

Җон кәрри 31-авғуст хитайни зиярәт қилған вақитта, америка авам палатасиниң әзаси майкел микаул язма баянат елан қилип, президент байденниң келимат мәсилиси бойичә алаһидә вәкили җон кәррини американиң енергийә еһтияҗини хитайдәк уйғурларға ирқий қирғинчилиқ қилған бир һакимийәт билән сөзләшмәсликкә чақирған иди. Әмма җон кәрриниң келимат мәсилисини хитайниң уйғурларға қарита елип бериватқан ирқий қирғинчилиқидин муһим орунға қоюш һәққидики сөзи авам палатасиниң башлиқи нәнси пелосиниң сөзи билән бирдәк болған. Нәнси пелоси алдинқи һәптә хитай билән келимат өзгириши мәсилисидә сөһбәтлишишниң "һәммидин муһим мәсилә" икәнликини тәкитлигән иди.

Америкалиқ хитай ишлири тәтқиқатчиси гордон чаң әпәнди бу һәқтә көзқарашлирини оттуриға қоюп, мундақ деди: "җон кәрри бу йил январда келиматниң ‹һалқилиқ мустәқил мәсилә' икәнликини, хитайниң келимат мәсилисидики һәмкарлиқиға еришиш үчүн ‹кишилик һоқуқни қурбан қилмайдиғанлиқи' ни ейтқаниди. Лекин чаршәнбә күнидики сөзидә американиң ‹қаттиқ таллаш' қа дуч кәлгәнлики тоғрисидики сөзи, униң илгирики келимат тоғрисидики баянатиға зит келиду. Америка хитайниң ‹ирқий қирғинчилиқи' вә ‹инсанийәткә қарши җинайәт' лиригә һәргиз сәл қаримаслиқи керәк. Буниңға сәл қариса, һәргиз болмайду."

Нәнси пелоси ханим камбириҗ уверситетида өткүзүлгән паалийәттә, хитайниң һавани булғашта дуняда алдинқи қатарда туридиған дөләт икәнликини; американиңму тәрәққий қилған дөләтләр қатарида мәйли корона вирусниң алдини елишта болсун, мәйли терорлуққа қарши күрәштә болсун вә яки келимат өзгириши мәсилидә болсун, чоқум хитай билән һәмкарлишиши керәкликини тәкитлигән иди.

Өмәр қанат әпәнди, америка әгәр хитай билән һәмкарлашса, хитайниң америкаға қойидиған шәртлириниң уйғурларға алақидар қанун лайиһәләрни иҗра қалдурмаслиқ болуши мумкинликини илгири сүрди. У америка дөләт мәҗлисидә мақуллинишини күтүп туруватқан уйғурларға мунасивәтлик бир қанчә қанун лайиһәлириниң барлиқини тәкитлиди. У йәнә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң байден һөкүмити билән болған алақини техиму күчәйтип, уйғур мәсилисини аңлитишини давамлаштуриғанлиқни тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт