Мутәхәссисләр: "уйғурларниң дуч келиватқанлири қирғинчилиқниң пүтүн маддилирини намайән қилмақта!"

Мухбиримиз әзиз
2021-11-02
Share
Мутәхәссисләр: "уйғур мәдәнийити, тили вә миллий кимликигә қарита давамлишиватқан тәһдитләр" темисидики илмий муһакимә тор йиғинидин көрүнүш. 2021-Йили 30-өктәбир.
Photo: RFA

Америка-хитай оттурисидики килимат сөһбитиниң оттуриға чиқишиға әгишип йеқинқи мәзгилләрдә уйғур қирғинчилиқи һәққидики темилар сәл пскойға чүшүп қалған иди. 30-Өктәбир күни индияна университети қармиқидики мәркизий явро-асия тәтқиқат факултети билән уйғур академийисиниң америка шөбиси бирлишип уюштурған "уйғур мәдәнийити, тили вә миллий кимликигә қарита давамлишиватқан тәһдитләр" темисидики илмий муһакимийә йиғини бу мәсилини йәнә бир қетим һәр саһәниң диққитигә сунди.

Алди билән бу қетимқи йиғинниң риясәтчиси, ‍индияна университетиниң дотсентти, доктур гарднер бовиңдон сөз елип уйғурлар дуч келиватқан түрлүк тәһдитләр һәққидә қисқичә мәлумат бәрди. У йәнә нөвәттики реаллиққа қарита сөз қилишта паалийәтчиләрдин башқа илмий саһәниңму буниңға иштирак қилишиниң муһимлиқини тәкитләп бу җәһәттики мәсилиләрни сөзләп өтүшни мәзкур университетниң уйғур тили оқутқучиси гүлниса нәзәроваға һавалә қилди.

Индияна университетиниң уйғур тили оқутучси гүлниса нәзәрова бу һәқтики мәвҗут реаллиқниң һазир көплигән саһәләргә йейиливатқанлиқини алаһидә тәкитләп өтти. Шуниң билән биргә уйғурларниң вәтинидә аллиқачан юқури пәллигә чиқиватқан нөвәттики ғайәт зор киризисниң һазир аддийла кишилик һоқуқ мәсилиси әмәсликини, шуңа бу мәсилә һәққидә һәммила саһәниң виҗданини ойғитиш лазимлиқини, шуңа буниңда паалийәтчиләрдин башқа йәнә илмий саһәниңму тегишлик рол ойниши лазимлиқини сөзләп ‍өтти.

Индияна шитатидики рос хулмән технологийә институтиниң дотсенти, йетиливатқан яш уйғуршунас тимосий грос нөвәттә уйғур җәмийити дуч келиватқан тәһдитләрниң маарип саһәсидики әһвали һәққидә тохталди.

Тим гросниң пикричә, буниңдин 22 йил илгири башланған "ичкиридики ятақлиқ мәктәпләр" әмилийәттә уйғур мәдәнийитини асмилатсийә қилиш вә өчүрүп ташлашниң дәсләпки башлиниши икән. Шу вақитлардин башлап йилиға миңдин уйғур оқуғучи ичкиридики оттура мәктәпләргә әвәтилгән болса кейинчә бу сан йилдин йилға зорийип маңған. Әнә шу вақитлардила уйғур җәмийитидә пәрзәнтләр билән ата-аниларниң җудалиқи һәмдә уйғур мәдәнийитиниң кейинки әвлатқа йәткүзүлиши үзүлүшкә башлиған. Лагирлар вә зор көләмлик тутқундин кейин болса бу хил асмилатсийә уйғурларни ичкиригә йөткәп йүрмәстинла уйғурларниң вәтинидики һәрқайси мәктәпләрдә тил вә мәдәнийәт саһәсидә тәңла иҗра қилинишқа киришкән. Хитайчә мәдәнийәт вә тил уйғур оқуғучилар үчүн асаслиқ өгиниш темилири болуп қалған.

Уйғур зиялилиридин бәһрам синташ уйғурларниң мәдәнийәт саһәсидә қандақ тәһдитләргә дуч келиватқанлиқи тоғрисида әһвал тонуштурди. У хитай һөкүмитиниң нөвәттә тарихий ядикарлиқлар, мазарлар вә мәсчитләрни вәйран қиливатқанлиқини, буниң уйғур мәдәнийитиниң мәвҗутлуқи вә давам қилиши үчүн қайси дәриҗидә еғир хирисларни пәйда қиливатқанлиқини сөзләп келип, буниң йәнә уйғур мәдәнийәт саһәсидики көзгә көрүнгән зиялиларниму йоқитиш обекти қиливатқанлиқиниму тилға алди. Униң пикричә, хитай һөкүмити йәнә нөвәттә нуқтилиқ қилип уйғурларниң олтурақ муһитиниму пүтүнләй өзгәртишни бир муһим тәдибр сүпитидә иҗра қилмақта икән.

Уйғурларниң нөвәттики қирғинчилиқта нопус мәсилисидә қандақ киризисларға дуч келиватқанлиқи тоғрисида вашингтон шәһридики "комунизим қурбанлири хатирә фонди" ниң тәтқиқатчиси, доктур адрян зенз алаһидә сөз қилди. У нөвәттә уйғур нопусиниң мәҗбурий йосунда кемәйтилиши, буниңдики сәвәбләр һәмдә буниң кәлгүси тәрәққияти һәққидә тохтилип, мәлум бир милләтниң нопусини ғәрәзлик һалда кемәйтишниң өзила "қирғинчилиқ" һәққидики тәбиргә толуқ чүшидиғанлиқини билдүрди. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн хитай һөкүмити нөвәттә "җәнубй шинҗаңдики хитай нопусиниң санини ашуруш" ни пүтүн күчи билән иҗра қилмақта икән. Йәнә келип хитай һөкүмити буни "терорлуқниң алдини елиштики әң үнүмлүк чарә" дәп қаримақта икән. Хитай һөкүмити әнә шу тәриқидә бир яқтин туғулғуси уйғурларниң нопусини чәкләп кәлгән болса, туғулуп болған уйғурларни "ошуқчә әмгәк күчлирини ишқа орунлаштуруш" намида ичкиригә өлкиләргә вә башқа районларға йөткәп мәҗбурий әмгәккә қатнаштурмақта икән.

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики қирғинчилиқ қилмишиниң дуня үчүн немиләрдин дерәк бериши һәққидә вашингтон шәһридики "уйғур һәркити" тәшкилатиниң хадимлиридин абдулһәким идрис алаһидә сөз қилди. У өзиниң йеқинда уйғурчә вә енглизчә икки хил тилда нәшрдин чиққан "қизил қиямәт" намлиқ әсиридә тәкитлигинидәк хитай һөкүмитиниң нөвәттики қирғинчилиқи ялғуз уйғурлар үчүн зор тәһдит болупла қалмастин йәнә дуня үчүнму ғайәт зор хәтәрниң бишарити икәнликини әскәртип өтти. Болупму хитай һөкүмитиниң һазир дуня тәртивини, тоғра билән хатани өз хаһиши бойичә шәрһилимәкчи болғанлиқи дуня хәлқи үчүн еғир қабаһәтниң башлиниши икән. У хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сиясий бастуруш һәркитини өткән 70 йиллиқ мусапә бойичә әсләп чиқиш арқилиқ нөвәттики қирғинчилиқниң ашу изчил давам қилип кәлгән бастурушниң юқури пәллиси икәнликини, бу хил қабаһәтниң алди елинмиғанда униң дуняниң кәлгүсигә еғир қара сайә ташлайдиғанлиқи муқәррәр икәнликини баян қилди.

Йиғинниң иккинчи басқучида һәрқайси мутәхәсссләр уйғур дияридики қирғинчилиққа мунасивәтлик һәрқайси амиллар оттурисидики мунасивәт һәмдә башқа мәсилиләр һәққидә өзара пикир алмаштурди.

Йиғиндин кейин уйғур паалийәтчиләрдин абдулһәким идрис радийомиз зияритини қобул қилип, уйғур қирғинчилиқи һәққидики мушундақ бир илмий муһакимә йиғининиң америка алий мәктәплиридә өткүзүлишиниң бәлгилик қиммәткә игә икәнликини алаһидә тәкитлди.

Мәлум болушичә, йеқинқи мәзгилләрдин буян мушу хилдики лексийәләр вә муһакимә йиғинлири һәрқайси җайлардики алий мәктәпләрдә көпләп өткүзиливатқан болуп, буниң һәрқайси саһә арисида уйғур киризиси һәққидики чүшәнчиләрни ашуруш роли ойнайдиғанлиқи тәхмин қилинмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт