Mutexessisler: "Uyghurlarning duch kéliwatqanliri qirghinchiliqning pütün maddilirini namayen qilmaqta!"

Muxbirimiz eziz
2021-11-02
Share
Mutexessisler: "Uyghur medeniyiti, tili we milliy kimlikige qarita dawamlishiwatqan tehditler" témisidiki ilmiy muhakime tor yighinidin körünüsh. 2021-Yili 30-öktebir.
Photo: RFA

Amérika-xitay otturisidiki kilimat söhbitining otturigha chiqishigha egiship yéqinqi mezgillerde Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki témilar sel pskoygha chüshüp qalghan idi. 30-Öktebir küni indiyana uniwérsitéti qarmiqidiki merkiziy yawro-asiya tetqiqat fakultéti bilen Uyghur akadémiyisining amérika shöbisi birliship uyushturghan "Uyghur medeniyiti, tili we milliy kimlikige qarita dawamlishiwatqan tehditler" témisidiki ilmiy muhakimiye yighini bu mesilini yene bir qétim her sahening diqqitige sundi.

Aldi bilen bu qétimqi yighinning riyasetchisi, ‍indiyana uniwérsitétining dotséntti, doktur gardnér bowingdon söz élip Uyghurlar duch kéliwatqan türlük tehditler heqqide qisqiche melumat berdi. U yene nöwettiki ré'alliqqa qarita söz qilishta pa'aliyetchilerdin bashqa ilmiy saheningmu buninggha ishtirak qilishining muhimliqini tekitlep bu jehettiki mesililerni sözlep ötüshni mezkur uniwérsitétning Uyghur tili oqutquchisi gülnisa nezerowagha hawale qildi.

Indiyana uniwérsitétining Uyghur tili oqutuchsi gülnisa nezerowa bu heqtiki mewjut ré'alliqning hazir köpligen sahelerge yéyiliwatqanliqini alahide tekitlep ötti. Shuning bilen birge Uyghurlarning wetinide alliqachan yuquri pellige chiqiwatqan nöwettiki ghayet zor kirizisning hazir addiyla kishilik hoquq mesilisi emeslikini, shunga bu mesile heqqide hemmila sahening wijdanini oyghitish lazimliqini, shunga buningda pa'aliyetchilerdin bashqa yene ilmiy saheningmu tégishlik rol oynishi lazimliqini sözlep ‍ötti.

Indiyana shitatidiki ros xulmen téxnologiye institutining dotsénti, yétiliwatqan yash Uyghurshunas timosiy gros nöwette Uyghur jemiyiti duch kéliwatqan tehditlerning ma'arip sahesidiki ehwali heqqide toxtaldi.

Tim grosning pikriche, buningdin 22 yil ilgiri bashlan'ghan "Ichkiridiki yataqliq mektepler" emiliyette Uyghur medeniyitini asmilatsiye qilish we öchürüp tashlashning deslepki bashlinishi iken. Shu waqitlardin bashlap yiligha mingdin Uyghur oqughuchi ichkiridiki ottura mekteplerge ewetilgen bolsa kéyinche bu san yildin yilgha zoriyip mangghan. Ene shu waqitlardila Uyghur jemiyitide perzentler bilen ata-anilarning judaliqi hemde Uyghur medeniyitining kéyinki ewlatqa yetküzülishi üzülüshke bashlighan. Lagirlar we zor kölemlik tutqundin kéyin bolsa bu xil asmilatsiye Uyghurlarni ichkirige yötkep yürmestinla Uyghurlarning wetinidiki herqaysi mekteplerde til we medeniyet saheside tengla ijra qilinishqa kirishken. Xitayche medeniyet we til Uyghur oqughuchilar üchün asasliq öginish témiliri bolup qalghan.

Uyghur ziyaliliridin behram sintash Uyghurlarning medeniyet saheside qandaq tehditlerge duch kéliwatqanliqi toghrisida ehwal tonushturdi. U xitay hökümitining nöwette tarixiy yadikarliqlar, mazarlar we meschitlerni weyran qiliwatqanliqini, buning Uyghur medeniyitining mewjutluqi we dawam qilishi üchün qaysi derijide éghir xirislarni peyda qiliwatqanliqini sözlep kélip, buning yene Uyghur medeniyet sahesidiki közge körün'gen ziyalilarnimu yoqitish obékti qiliwatqanliqinimu tilgha aldi. Uning pikriche, xitay hökümiti yene nöwette nuqtiliq qilip Uyghurlarning olturaq muhitinimu pütünley özgertishni bir muhim tedibr süpitide ijra qilmaqta iken.

Uyghurlarning nöwettiki qirghinchiliqta nopus mesiliside qandaq kirizislargha duch kéliwatqanliqi toghrisida washin'gton shehridiki "Komunizim qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi, doktur adryan zénz alahide söz qildi. U nöwette Uyghur nopusining mejburiy yosunda kémeytilishi, buningdiki sewebler hemde buning kelgüsi tereqqiyati heqqide toxtilip, melum bir milletning nopusini gherezlik halda kémeytishning özila "Qirghinchiliq" heqqidiki tebirge toluq chüshidighanliqini bildürdi. Del shundaq bolghanliqi üchün xitay hökümiti nöwette "Jenuby shinjangdiki xitay nopusining sanini ashurush" ni pütün küchi bilen ijra qilmaqta iken. Yene kélip xitay hökümiti buni "Térorluqning aldini élishtiki eng ünümlük chare" dep qarimaqta iken. Xitay hökümiti ene shu teriqide bir yaqtin tughulghusi Uyghurlarning nopusini cheklep kelgen bolsa, tughulup bolghan Uyghurlarni "Oshuqche emgek küchlirini ishqa orunlashturush" namida ichkirige ölkilerge we bashqa rayonlargha yötkep mejburiy emgekke qatnashturmaqta iken.

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qirghinchiliq qilmishining dunya üchün némilerdin dérek bérishi heqqide washin'gton shehridiki "Uyghur herkiti" teshkilatining xadimliridin abdulhekim idris alahide söz qildi. U özining yéqinda Uyghurche we én'glizche ikki xil tilda neshrdin chiqqan "Qizil qiyamet" namliq esiride tekitliginidek xitay hökümitining nöwettiki qirghinchiliqi yalghuz Uyghurlar üchün zor tehdit bolupla qalmastin yene dunya üchünmu ghayet zor xeterning bishariti ikenlikini eskertip ötti. Bolupmu xitay hökümitining hazir dunya tertiwini, toghra bilen xatani öz xahishi boyiche sherhilimekchi bolghanliqi dunya xelqi üchün éghir qabahetning bashlinishi iken. U xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasiy basturush herkitini ötken 70 yilliq musape boyiche eslep chiqish arqiliq nöwettiki qirghinchiliqning ashu izchil dawam qilip kelgen basturushning yuquri pellisi ikenlikini, bu xil qabahetning aldi élinmighanda uning dunyaning kelgüsige éghir qara saye tashlaydighanliqi muqerrer ikenlikini bayan qildi.

Yighinning ikkinchi basquchida herqaysi mutexesssler Uyghur diyaridiki qirghinchiliqqa munasiwetlik herqaysi amillar otturisidiki munasiwet hemde bashqa mesililer heqqide öz'ara pikir almashturdi.

Yighindin kéyin Uyghur pa'aliyetchilerdin abdulhekim idris radiyomiz ziyaritini qobul qilip, Uyghur qirghinchiliqi heqqidiki mushundaq bir ilmiy muhakime yighinining amérika aliy mektepliride ötküzülishining belgilik qimmetke ige ikenlikini alahide tekitldi.

Melum bolushiche, yéqinqi mezgillerdin buyan mushu xildiki léksiyeler we muhakime yighinliri herqaysi jaylardiki aliy mekteplerde köplep ötküziliwatqan bolup, buning herqaysi sahe arisida Uyghur kirizisi heqqidiki chüshenchilerni ashurush roli oynaydighanliqi texmin qilinmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet