Amérikaning jasusluq gumani bilen xitay tetqiqatchilirigha wiza cheklimisini kücheytishi diqqet qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2019-04-17
Élxet
Pikir
Share
Print
"Nyu-york waqti géziti" ning amérika fédératsiye tekshürüsh idarisining xitay tetqiqatchisining amérika wizisini bikar qilghan yaki tonglatqanliqi toghrisidiki xewiridin élin'ghan.
"Nyu-york waqti géziti" ning amérika fédératsiye tekshürüsh idarisining xitay tetqiqatchisining amérika wizisini bikar qilghan yaki tonglatqanliqi toghrisidiki xewiridin élin'ghan.
nytimes.com

"Nyu-york waqti géziti" ning 15-apréldiki xewiride ashkarilishiche, fédératsiye tekshürüsh idarisi peqet 2018‏-yili ichidila 30 neper xitay tetqiqatchisining amérika wizisini bikar qilghan yaki tonglatqan. Xewerde bu tetqiqatchilar ichide xitay hökümitining dölet mudapi'e, xelq'ara munasiwet we yuqiri pen-téxnika qatarliq her sahesidiki tetqiqatchilar barliqi eskertilip, ularning xitay hökümiti üchün uchur toplash hetta oghrilash wezipiside boldi dégen guman bilen fédératsiye tekshürüsh idarisi teripidin tekshürülüp, wizisi bikar qilin'ghanliqi tilgha élin'ghan.

Amérikadiki xitay weziyet analizchiliridin "Béyjing bahari" zhurnilining muherriri obzorchi xu ping ependining qarishichimu, bir qisim xitay tetqiqatchilirining amérikagha kirish wizasining bikar qilinishida aldi bilen ularning xitayning istighbarat organliri bilen biwasite alaqisi bolghanliqi yaki xitay hökümitining ularni axbarat toplashqa mejburlishi seweb bolghan. U xitay hökümitining öz mutexessislirini jasusluqqa zorlash ehwali barliqigha a'it qarashlirini mundaq otturigha qoydi.

"Ularning ichide bir qisim tetqiqatchilar xizmet qiliwatqan idariler xitayning istighbarat orunliri bilen biwasite alaqisi bar. Yene bir tereptin élip éytqanda xitayning dölet tüzümidin alghanda bu tetqiqatchilar ishlewatqan idarilerdiki atalmish partkom, rehberlik jehette eng aliy hoquqqa ige. Ular hökümet namida tetqiqatchilargha biwasite bésim ishlitip ularni xitay üchün uchur-axbarat toplashqa, yighinlarda öz nopuzidin paydilinip xitay hökümitining teshwiqatini qilishqa mejburlaydu. Buning bilen hazirqidek mesile barghanche éghirlashqan weziyet shekillenmekte".

Ilgiri xitayning béyjing uniwérsitétida iqtisad penliri proféssori bolup ishligen shiya yéliyang ependi, xitay hökümitini tenqidligen qarashliri seweblik xitayda bésim-teqiplirige uchrighan bolup, u 2013-yili 10-ayning 18-küni béyjing uniwérsitétidin qoghlan'ghan we 2014-yili 1-ayning 26-küni amérikagha kélip panahlan'ghan xitay tetqiqatchiliridin biri.

Xitay hökümitining chet'ellerdiki uniwérsitétlar we tetqiqat organliri bilen hemkarliship ishleydighan xitay tetqiqatchi xadim we proféssorlirigha qaratqan bésimliri ichide, ularni xitay döliti üchün axbarat-uchur toplashqa mejburlash qilmishining éghirliqini bildürgen proféssor shiya yéliyang ependining qarishiche, amérika dölet bixeterliki nuqtisidin qarighanda, xitay tetqiqatchilirigha qarita tekshürüshni kücheytish zörür iken.

Shiya yélyang ependi wizisi bikar qilin'ghan 30 neper xitay tetqiqatchining ichide özige tonush bolghan nenjing uniwérsitétining "Xitay jenubiy okyan tetqiqat merkizi" ning bashliqi, proféssor ju féng heqqide toxtilip mundaq dédi.

"Méningche fédératsiye tekshürüsh idarisining bu xil tekshürüshi qaratmiliqqa ige. Bu hergizmu xitay tetqiqatchilirining hemmisige qaritilmighan. Tekshürülüp wizisi bikar qilin'ghanlar ichide ju féng ilgiri béyjing uniwérsitétining xelq'ara munasiwetler institutining proféssori idi, hazir nenjingdiki bir organda ishlewétiptu. Ju féng néme üchün béyjing uniwérsitétidiki xizmitini tashlap nenjingde yéngidin tesis qilin'ghan organ'gha ketti, bu organ'gha meblegh salghuchi xitay hökümet orgini bolushi kérek. Ju fénggha menpe'et yaki alahide hoquq wede qilin'ghanliqi üchün u béyjing uniwérsitétining proféssorluqidin waz kechken bolsa kérek."

Melum bolushiche amérika fédératsiye tekshürüsh idarisi teripidin tekshürülüp wizisi bikar qilin'ghan nenjing uniwérsitétining proféssori ju fing ilgiri béyjing uniwérsitétidiki mezgilide amérikaning xarward uniwérsitéti, amérika xelq'ara istratégiye tetqiqat merkizi, yél uniwérsitéti qatarliq jaylarda ziyarette bolghan bolup, u uzun muddet sherqiy jenubiy asiya rayonining bixeterliki, xitayning tashqi munasiwiti we bixeterliki, shundaqla xitay-amérika herbiy ishliri mesililiri tetqiqati bilen shughullan'ghan iken.

"Nyu-york waqti" gézitining 16-apréldiki xitayche xewiride yene danold tramp hökümitining amérikaning tetqiqat organlirida ishlewatqan xitay tetqiqatchilirining eqliy mülük oghrilash qilmishlirigha qarita zerbe bérishni telep qilghanliqi tilgha élin'ghan. Mezkur xewerde déyilishiche, bulturdin bashlap amérika hökümiti amérikining sezgür téxnika orunlirida ishlewatqan xitay tetqiqatchilirining wiza iltimasigha cheklime qoyghan bolup, amérikaning bi'ologiye sahesidiki tetqiqatchilarni agahlandurup, ularning tejribixaniliridin uchur oghrilashqa urun'ghan xitay jasusliridin agah bolushqa chaqirilghan.

Xewerde yene amérikaning endishisi otturigha qoyulup, xitayning hazir amérikaning téxnikadiki yétekchilik ornigha tehdit séliwatqanliqi eskertilgen. Xewerde xitay re'isi shi jinpingning 2049-yiligha barghanda xitayning pütkül yer sharining pen-téxnikasida küchlük dölet bolush nishanini otturigha qoyghanliqi eskertilgen.

"Béyjing bahari" zhurnilining muherriri xu ping ependining qarishiche, amérika fédératsiye tekshürüsh idarisining 30 neper xitay tetqiqatchi üstidin tekshürüsh élip bérip, ularning wizisini bikar qilishi, elwette xitay hökümiti tapshurghan wezipilerni orunlap kéliwatqan tetqiqatchilar üchün éghir zerbe bolidiken.

Xu ping mundaq dédi: "Méningche xitay hökümiti üchün jan-pidaliq bilen ishlewatqanlar üchün éytqanda bu bir chong zerbe déyishke bolidu. Chünki ular ilgiri choqum shundaq qilishi lazim dep bilgenler. Emma yene bir qisim bilim ademliri peqet tetqiqat bilenla shughullan'ghuchilar, ular hökümet üchün melum rol élishni xalimaydu. Bu xil ehwal astida ular hökümetning teleplirini ret qilalaydu. Ular dadilliq bilen sen bizni bundaq ishni qilishqa mejburlisang men amérikining qara tizimlikige chüshüp qalimen déyish arqiliq xitay hökümitining bésimidin qutulalaydu".

Amérika taratquliridiki uchurlardin melum bolushiche, yéqinqi ikki yildin buyan xitay tetqiqatchiliri we oqughuchilirining amérikigha wiza élishi qattiq tekshürüshlerdin ötüshke duch kelgen. Amérika fédératsiye tekshürüsh idarisining bashliqi kristofér réy 2018-yili2‏-ayda amérika dölet mejliside guwahliq bérip, xitayning amérikadiki tetqiqatchi we oqughuchilirini jasusluqqa séliwatqanliqi, uning "Pütkül amérika jem'iyiti üchün tehditke aylan'ghanliqi" we "Pütün jem'iyetning birdek inkas qayturushi kérek" likini tekitligen.

Amérika prézidénti danold tramp mu bultur twitérgha yollighan bir uchurida, amérikagha oqushqa kelgen xitay oqughuchilirining zor bir qismining xitay döliti üchün uchur toplaydighanliqini ilgiri sürüp, xitay hökümitining tetqiqatchi, oqughuchi qatarliq köp xil namlarda öz jasuslirini amérikigha ewetidighanliqini ima qilghan idi. Amérika taratquliridin CNN téléwiziyesining 2018-yil 8-ayning 9-künidiki xewiride amérika prézidénti danold trampning néwjérsidiki özining golf top meydanida amérikadiki bir qisim soda shirketlirining bashliqliri we yuqiri derijilik emeldarlirigha qatnashqan bir ziyapette xitaydin kelgen oqughuchilarning öz döliti üchün jasusluq qilidighanliqini ima qilghanliqi tilgha élin'ghan idi.

Toluq bet