Оливия енос: «уйғур дияридики кризис немә үчүн кишилик һоқуқ мәсилисидин һалқип кәтти?»

Мухбиримиз сада
2019-06-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка пайтәхти вашингтондики даңлиқ ақиллар мәркәзлиридин бири болған «мирас фонди» асия тәтқиқати мәркизиниң тәтқиқатчиси оливия енос ханим.
Америка пайтәхти вашингтондики даңлиқ ақиллар мәркәзлиридин бири болған «мирас фонди» асия тәтқиқати мәркизиниң тәтқиқатчиси оливия енос ханим.
c-span.org

Америка пайтәхти вашингтондики даңлиқ ақиллар мәркәзлиридин бири болған «мирас фонди» асия тәтқиқати мәркизиниң тәтқиқатчиси оливия енос 18-июн күни «уйғур дияридики кризис немә үчүн кишилик һоқуқ мәсилисидин һалқип кәтти» сәрләвһилик бир мулаһизә мақалиси елан қилған.

У мәзкур мақалисидә уйғур диярида һәқиқәтәнму кишилик һоқуқ кризисиниң йүз бериватқанлиқини, әмма бүгүнки күндә буниң аллиқачан кишилик һоқуқ мәсилисидин һалқип кәткәнликини, буниң һәтта америка дөләт бихәтәрлики үчүн интайин хәтәрлик бир тәһдитни шәкилләндүрүватқанлиқини, бу хил тәһдитни пәйда қилған амилниң дәл хитай һөкүмитиниң уйғур диярида қоллиниватқан юқири техникилиқ тәқиб системиси икәнликини бир қанчә нуқтилардин тәһлил қилған. 

Униң дейишичә, хитай һөкүмити уйғур дияриға сәплигән юқири иқтидарлиқ из қоғлап тәкшүрүш техникисини райондики уйғурларғила қоллинип қалмай, бәлки йәнә африқа вә җәнубий америка дөләтлиригиму експорт қилған. Җәнубий америкадики диктатор дөләтләр бу техникидин пайдилинип өз хәлқини назарәт қилған. Улар йәнә бу тәқиб системисини ишләп чиққан хитай дөләт игидарчилиқидики карханиларни җәнубий америка дөләтлиридики пуқраларниң шәхсий учурлирини көрүшигә вә инчикиләп тәкшүрүшкә йол ечип бәргән. Нәтиҗидә хитай һөкүмити өзиниң пайда-мәнпәәти үчүн йәр шари миқясида истихбарат топлиған.

Оливия енос илгириму уйғур дияридики кишилик һоқуқ кризиси һәққидә сөз қилип, мундақ дегән: «мән уйғур дияриниң нөвәттики вәзийитини ‹кишилик һоқуқ кризисидин һалқип кәткән' дәп қараймән, чүнки биз ‹кишилик һоқуқ кризиси' дегән сөзни ишләткән вақтимизда бу пәқәт һөкүмәт вә хәлқ аммиси оттурисидики һәл қилишқа тегишлик болған адәттики кишилик һоқуқ вә қиммәт-қараш мәсилисини көрситип қойиду. Әмәлийәттә уйғур диярида йүз бериватқанлири ноқул кишилик һоқуқ кризисила әмәс, бәлки американиң дөләт хәвпсизликигә еғир дәриҗидә тәһдит пәйда қиливатқан бир әһвалдур.» 

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәнди оливия енусниң бу мақалиси уйғурларниң миллий қирғинчилиққа учраватқанлиқини етирап қилиш вә бу мәсилидин өзини қачуруп келиватқан бәзи дөләтләр үчүн миллий қирғинчилиқни йәнә бир қетим җәзмләштүрүш болғанлиқини билдүрди. 

Оливия мақалисидә йәнә уйғур дияриниң нөвәттики вәзийити билән «мәдәнийәт зор инқилаби» дәвридики әһвалларни селиштурма қилған. Униң дейишичә, хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғур диярида йүргүзүватқан зор көләмлик тутқун, мәҗбурий әмгәккә селиш, қийин-қистаққа елиш вә «қайта тәрбийиләш» урунушлири «мәдәнийәт зор инқилаби» дәвридики хитай хәлқиниң һаятини хитай коммунистик партийәсиниң принсиплири бойичә бекитиштәк сиясий рәзилликләр билән параллеллиқ һасил қилидикән. Бу йәрдики бирдин-бир пәрқ хитай һөкүмити бүгүнки күндә йеңидин пәйдә болуватқан юқири техникиларни қоллинип, хәлқ аммисини бастурмақтикән.

У бу һәқтә мундақ дегән: «мениңчә, тарих қайта тәкрарлиниватиду. Биз ‹мәдәнийәт зор инқилаби' ниң ипадилирини һазирқидәк заманиви дәврдә көрүп олтуруптимиз. Уйғур дияридики ‹қайта тәрбийә' уқуми йеқинқи мәзгилдила пәйда болуп қалған әмәс, бу тарихтин кәлгән. Хитай һөкүмити бултур ‹диний ишларни башқуруш низами' ни елан қилғандин кейин, райондики һәрқандақ диний паалийәтни ‹диний ашқун' луқниң ипадиси қатарида муамилә қилди, нәтиҗидә уйғурларниң диний етиқади ‹хитайчилаштуруш' ниң тәсиригә учриди. ‹Мәдәнийәт зор инқилаби' дәвридиму хитай һөкүмити кишиләрниң идийисини тоғрилаш һәрикити елип барған иди.»

Оливия енос мақалисиниң ахирида америка һөкүмитиниң уйғур дияриниң вәзийитигә нисбәтән һазирға қәдәр қайтурған инкаслири вә қолланған әмәлий тәдбирлирини баян қилип өткән. Улар болса хитайдики юқири техникилиқ «сақчи дөлити» ниң баш «пиланлиғучиси» болған чен чүәнгони «йәр шари магнетски қануни» бойичә җазалаш тәклипи сунуш, америка ширкәтлириниң хитай билән болған техника һәмкарлиқ содисини тохтитиш вә бейҗиң даирилиригә уйғур тутқунларни қоюп бериш һәққидә бесим ишлитиш қатарлиқлардин ибарәт икән. 

Оливия енос бу тәдбирләрниң хитай һөкүмитигә тақабил туруштики тунҗи қәдәм икәнликини тилға алғач, америка һөкүмитиниң дуня демократийисиниң башламчиси болуши сүпити билән хитайға ениқ бир сигнал бериши лазимлиқини, буниң америка үчүн демократийә тәрәптә туруштики мәйданини ипадиләйдиған тоғра бир усул икәнликини нуқтилиқ әскәрткән. 

Елшат һәсән әпәнди йәнә америка һөкүмитиниң уйғур мәсилиси бойичә хитай һөкүмитигә тақабил туридиған тәдбирлири һәққидә өз қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт