Oliwiya énos: "Uyghur diyaridiki krizis néme üchün kishilik hoquq mesilisidin halqip ketti?"

Muxbirimiz sada
2019-06-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika paytexti washin'gtondiki dangliq aqillar merkezliridin biri bolghan "Miras fondi" asiya tetqiqati merkizining tetqiqatchisi oliwiya énos xanim.
Amérika paytexti washin'gtondiki dangliq aqillar merkezliridin biri bolghan "Miras fondi" asiya tetqiqati merkizining tetqiqatchisi oliwiya énos xanim.
c-span.org

Amérika paytexti washin'gtondiki dangliq aqillar merkezliridin biri bolghan "Miras fondi" asiya tetqiqati merkizining tetqiqatchisi oliwiya énos 18-iyun küni "Uyghur diyaridiki krizis néme üchün kishilik hoquq mesilisidin halqip ketti" serlewhilik bir mulahize maqalisi élan qilghan.

U mezkur maqaliside Uyghur diyarida heqiqetenmu kishilik hoquq krizisining yüz bériwatqanliqini, emma bügünki künde buning alliqachan kishilik hoquq mesilisidin halqip ketkenlikini, buning hetta amérika dölet bixeterliki üchün intayin xeterlik bir tehditni shekillendürüwatqanliqini, bu xil tehditni peyda qilghan amilning del xitay hökümitining Uyghur diyarida qolliniwatqan yuqiri téxnikiliq teqib sistémisi ikenlikini bir qanche nuqtilardin tehlil qilghan. 

Uning déyishiche, xitay hökümiti Uyghur diyarigha sepligen yuqiri iqtidarliq iz qoghlap tekshürüsh téxnikisini rayondiki Uyghurlarghila qollinip qalmay, belki yene afriqa we jenubiy amérika döletlirigimu éksport qilghan. Jenubiy amérikadiki diktator döletler bu téxnikidin paydilinip öz xelqini nazaret qilghan. Ular yene bu teqib sistémisini ishlep chiqqan xitay dölet igidarchiliqidiki karxanilarni jenubiy amérika döletliridiki puqralarning shexsiy uchurlirini körüshige we inchikilep tekshürüshke yol échip bergen. Netijide xitay hökümiti özining payda-menpe'eti üchün yer shari miqyasida istixbarat toplighan.

Oliwiya énos ilgirimu Uyghur diyaridiki kishilik hoquq krizisi heqqide söz qilip, mundaq dégen: "Men Uyghur diyarining nöwettiki weziyitini 'kishilik hoquq krizisidin halqip ketken' dep qaraymen, chünki biz 'kishilik hoquq krizisi' dégen sözni ishletken waqtimizda bu peqet hökümet we xelq ammisi otturisidiki hel qilishqa tégishlik bolghan adettiki kishilik hoquq we qimmet-qarash mesilisini körsitip qoyidu. Emeliyette Uyghur diyarida yüz bériwatqanliri noqul kishilik hoquq krizisila emes, belki amérikaning dölet xewpsizlikige éghir derijide tehdit peyda qiliwatqan bir ehwaldur." 

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependi oliwiya énusning bu maqalisi Uyghurlarning milliy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqini étirap qilish we bu mesilidin özini qachurup kéliwatqan bezi döletler üchün milliy qirghinchiliqni yene bir qétim jezmleshtürüsh bolghanliqini bildürdi. 

Oliwiya maqaliside yene Uyghur diyarining nöwettiki weziyiti bilen "Medeniyet zor inqilabi" dewridiki ehwallarni sélishturma qilghan. Uning déyishiche, xitay hökümitining nöwette Uyghur diyarida yürgüzüwatqan zor kölemlik tutqun, mejburiy emgekke sélish, qiyin-qistaqqa élish we "Qayta terbiyilesh" urunushliri "Medeniyet zor inqilabi" dewridiki xitay xelqining hayatini xitay kommunistik partiyesining prinsipliri boyiche békitishtek siyasiy rezillikler bilen parallélliq hasil qilidiken. Bu yerdiki birdin-bir perq xitay hökümiti bügünki künde yéngidin peyde boluwatqan yuqiri téxnikilarni qollinip, xelq ammisini basturmaqtiken.

U bu heqte mundaq dégen: "Méningche, tarix qayta tekrarliniwatidu. Biz 'medeniyet zor inqilabi' ning ipadilirini hazirqidek zamaniwi dewrde körüp olturuptimiz. Uyghur diyaridiki 'qayta terbiye' uqumi yéqinqi mezgildila peyda bolup qalghan emes, bu tarixtin kelgen. Xitay hökümiti bultur 'diniy ishlarni bashqurush nizami' ni élan qilghandin kéyin, rayondiki herqandaq diniy pa'aliyetni 'diniy ashqun' luqning ipadisi qatarida mu'amile qildi, netijide Uyghurlarning diniy étiqadi 'xitaychilashturush' ning tesirige uchridi. 'medeniyet zor inqilabi' dewridimu xitay hökümiti kishilerning idiyisini toghrilash herikiti élip barghan idi."

Oliwiya énos maqalisining axirida amérika hökümitining Uyghur diyarining weziyitige nisbeten hazirgha qeder qayturghan inkasliri we qollan'ghan emeliy tedbirlirini bayan qilip ötken. Ular bolsa xitaydiki yuqiri téxnikiliq "Saqchi döliti" ning bash "Pilanlighuchisi" bolghan chén chüen'goni "Yer shari magnétski qanuni" boyiche jazalash teklipi sunush, amérika shirketlirining xitay bilen bolghan téxnika hemkarliq sodisini toxtitish we béyjing da'irilirige Uyghur tutqunlarni qoyup bérish heqqide bésim ishlitish qatarliqlardin ibaret iken. 

Oliwiya énos bu tedbirlerning xitay hökümitige taqabil turushtiki tunji qedem ikenlikini tilgha alghach, amérika hökümitining dunya démokratiyisining bashlamchisi bolushi süpiti bilen xitaygha éniq bir signal bérishi lazimliqini, buning amérika üchün démokratiye terepte turushtiki meydanini ipadileydighan toghra bir usul ikenlikini nuqtiliq eskertken. 

Élshat hesen ependi yene amérika hökümitining Uyghur mesilisi boyiche xitay hökümitige taqabil turidighan tedbirliri heqqide öz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Toluq bet