Америка дөләт мәҗлиси «хитай һәққидики 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ хатириси» ни елан қилди

Мухбиримиз әзиз
2020-01-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлисиниң «хитай һәққидики 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ хатириси» ни елан қилиш мурасими. 2020-Йили 8-январ. Вашингтон.
Америка дөләт мәҗлисиниң «хитай һәққидики 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ хатириси» ни елан қилиш мурасими. 2020-Йили 8-январ. Вашингтон.
RFA/Eziz

Америка дөләт мәҗлиси йиллардин буян дуняниң һәрқайси җайлиридики кишилик һоқуқ вә башқа һәқләрниң аяқ-асти болуш мәсилиси һәққидә йиллиқ доклат тәйярлап келиватқан болуп, шулар қатарида хитайдики әһваллар тоғрилиқму йилда бир қетим мәхсус доклат елан қилиду. Дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитети мәсул болуп тәйярлиған «хитайниң 2019-йиллиқ кишилик һоқуқ хатириси» да 2018-йили авғусттин 2019-йили авғустқичә болған әһваллар асас қилинған болуп, буни елан қилиш мурасими 8-январ күни өткүзүлди.

Мурасимда алди билән хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәислиридин җим мәкговерн әпәнди сөз алди. У сөзидә алди билән хитайниң омуми җәһәттин алғанда кишилик һоқуқ җәһәттә яманлишиш вәзийитигә йүзлиниватқанлиқини, шуңа бу җәһәттә америка һөкүмитигә күчлүк бир сигнални йоллашниң һазир бәкму зөрүр болуватқанлиқини, буниң үчүн худди хоңкоң һәққидә қанун мақуллиғандәк йеқинда авам палатасиниң мақуллишидин өткән «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ни пат йеқинда қанунға айландуруш үчүн тиришчанлиқ көрситиш лазимлиқини билдүрди.

У сөзиниң давамида нөвәттә хитайда баш көтириватқан һакиммутләқлиқ хаһишиниң хитай үчүнла әмәс, бәлки пүткүл дуня үчүнму бир зор қабаһәттин бишарәт бериватқанлиқини, хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитиниң өткән бир йилда техиму яманлишип кәткәнликини, хитай һөкүмитиниң өз қанунлирини дәпсәндә қилиш билән биргә хәлқаралиқ әһдинамиләр вә келишимләргиму хилаплиқ қиливатқанлиқини сөзләп келип нөвәттә бу хилдики инсанийәткә қарши җинайәт қилмишиниң уйғурлар диярида көпләп отурриға чиқиватқанлиқини, буниң әң типик ипадиси йиғивелиш лагериниң көпләп қурулушида икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Палата әзаси җим мәкговерн ейтқан әһвал 2019-йиллиқ доклаттиму алаһидә йәр алған болуп, униңда хитай һөкүмитиниң пикир әркинлики вә диний етиқад әркинликини чәкләш, идиологийәлик контролуққни ишқа ашуруш үчүн уйғур зиялилирини көпләп қолға елиш, уйғурларға қаритилған «әсәбийлик вә террорлуқниң алдини елиш» тәдбирлириниң туңган мусулманлириға тәдбиқлиниши, уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәкниң кеңийиши қатарлиқ мәсилиләр һәққидә тәпсили мәлуматлар берилгәниди. 

Шу қатарда сөз қилғанлардин хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәислиридин марко рубийо хитай һөкүмитиниң қанун арқилиқ идарә қилиш әһвали һәққидә нуқтилиқ тохталди. У хитай һөкүмитиниң омумий әһвалиға нәзәр салғанда өткән йигирмә йилда униң ташқи дуня үмид қилған йөнүлүшниң әксигә қарап меңиватқанлиқини, әмдиликтә болса техиму илғар вастилардин пайдилинип зулумни ашуриватқанлиқини алаһидә тәкитлиди. Марко рубийониң пикричә, ши җинпиң һакимийәтни қолиға алғандин буян униң әң әқәлли кишилик һоқуқни тартивелиш арқилиқ шәхсләргә зиянкәшлик қилиш қилмиши сан җәһәттә тездин ашқан шундақла хитай компартийәсиниң башқиларға зиянкәшлик қилишиму «анчикимла бир иш яки ойниғанниң орнидики бир иш» дегәндәк һалға охшап қалған. Буниң билән бу хил зиянкәшликләрниң сани тездин ешип маңғанлиқи үчүн булардин «кишини шүркәндүридиған бир вәқәни аңлап болғучә униңдинму қәбиһ йәнә бири йүз беридиған» вәзийәт шәкиллинишкә башлиған. Шуниң үчүн бундақ вәқәләрниң көплүкидин бу һәптә көрүлгән бир явузлуқ кейинки һәптиси барлиққа кәлгән бир вәһшилик түпәйлидин унтулуп кетишкә йүз тутқан. Өткән йилидин башлап бу хилдики шәхсләргә зиянкәшлик қилмиши шәхсләрдин һалқип, пүткүл бир милләтниң диний етиқади билән ойнишидиған қәбиһликкә йүзләнгән. Һазир буниң әң рошән мисаллири уйғурлар диярида көрүлүватқан болуп, 2017-йилидин башлап нурғун сандики мәсчитләрниң чеқилиши, чеқилмиған мәсчитләрниң қуббилиридики диний етиқад бәлгиси болған ай-юлтузларниң қомуруп ташлиниши, имамларни хитай һөкүмитиниң тәшвиқат қоралиға айландуруш урунуши, әмдиликтә болса буниң йүзлигән уйғур қәбрилирини бузушқа йүзлиниватқанлиқи көпләп көрүлмәктә. 

Бу әһваллар доклаттиму алаһидә йәр алған болуп, хитай һөкүмитиниң «динни хитайчилаштуруш» шоари астида диний етиқадни бивастә контрол қилишқа өтүватқанлиқи, буниңдики еғир зиянкәшлик һадисилири ислам динида көрүлүватқан болуп, бу һалниң һазир хиристян, фалун тәриқити, буддизим қатарлиқ динларға кеңийиватқанлиқи, хитай һөкүмитиниң мушу арқилиқ һәм динларни һәм һәрқайси милләтләрни үнүмлүк контрол қилиш мәқсидигә йәтмәкчи болуватқанлиқи тәпсили баян қилинған иди. 

Марко рубийо сөзиниң ахирида уйғурлар дуч келиватқан түрлүк бастурушларни нәзәргә алғанда һазир ахирқи мақуллуқтин өтүш алдида туриватқан «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң бәкму муһим әһмийәткә игә болидиғанлиқини билдүрди. У бу һәқтә сөз қилип, бу тоғрисида йәниму зор хизмәтләрниң өзлирини күтүп туриватқанлиқини өзи вә башқа палата әзалириниң давамлиқ бу лайиһәниң мақуллинип рәсмий қанунға айлиниши үчүн күч чиқиридиғанлиқини тәкитлигәч нөвәттә гүлшән аббасқа охшаш көплигән бигунаһ инсанларниң америкада вә башқа җайларда һәқиқәтни сөзлигән уруқ-туғқанлири орнида җазалиниватқанлиқини, буниң нөвәттики уйғурлар дуч келиватқан зулумниң аддий бир түри икәнликини әслитип өтти. 

Доклатта уйғурлар дияриниң әһвалиға мәхсус бир бап аҗритилған болуп, лагерларниң әһвали, уйғур өсмүрлири дуч келиватқан түрлүк паҗиәләр вә лагер сиртидики уйғурларниң иҗтимаий муһити тәпсили баян қилинған иди. Хитайдики сиясий мәһбуслар һәққидә тохталғанда болса уйғурлар дияридики ташполат тейип, раһилә давут, абдуғупур абдурусул қатарлиқ шәхсләр алаһидә мисал қилинған иди. Йәнә келип пүткүл доклатниң һәрқандақ бөликидә, җүмлидин пикир әркинлики, диний етиқад әркинлики, мәҗбурий әмгәк, аялларниң харлиниши, муһитниң булғиниши дегәндәк баплириниң һәммисидила әң типик мисалниң уйғурлар дияридин елиниши уни көргән һәрқандақ кишигә уйғурларниң қайси дәриҗидә езиливатқанлиқини мана мән, дәпла намайән қилип берәтти. 

Мурасимда хитай ишлири иҗраийә комитетиниң сабиқ рәиси, палата әзаси кристофир симисму сөз қилди. У хитайниң нөвәттики әһвалида уйғурларниң һәммидинму еғир зулумға учраватқанлиқини сөзләп келип: «ши җинпиң һазир һәр күни дегүдәк уйғурларни қийнаш билән мәшғул болмақта» дәп көрсәтти. У шундақла меһригүл турсунниң гуваһлиқ сөзлиридин нәқил кәлтүрүп хитай сақчилириниң «сән уйғур вә мусулман болғанлиқиң үчүн мушундақ қийнаймиз» дегәнликини, шу сәвәбтин хитай һөкүмитиниң қиливатқанлири сепи өзидин «инсанийәткә қарши җинайәт» икәнликини, уйғурлар дуч келиватқан паҗиәниң 2-дуня урушидин буян көрүлүп бақмиған һадисә икәнликини баян қилип «бу ишларға ши җинпиң бивастә сәвәбкар» деди. 

У ахирида пүтүн дуня уйғурларниң гепини қиливатқанда ислам дунясиниң уйғурлар учраватқан, шуниңдәк аллиқачан «қирғинчилиқ» қа айлинип болған зулумни һәммидинму бәкрәк қаттиқ тонда әйиблиши лазимлиқини тәкитләп, һазирқи аччиқ реаллиқ сәвәблик мушу хилдики доклатниң бәкму муһимлиқини, чүнки хитайда көрүлүватқан бу зулум шәкиллириниң һечқандақ бир мәмликәттә мәвҗут әмәсликини урғулуқ оттуриға қойди.

Мурасимниң ахирида һәрқайси шәхсләр түрлүк темилар бойичә соаллар сориди. Комитет әзалири охшимиған нуқтилардин җаваб бәрди. Паалийәткә хели көп сандики уйғур җамаити келип қатнашқан болуп, мурасимниң омумий кәйпиятиға алаһидә мәзмун қошқан иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт