Uyghur diyaridiki wirus we acharchiliq mesilisi heqqide axbarat élan qilish yighini échildi

Muxbirimiz eziz
2020-02-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gtonda échilghan Uyghur diyaridiki wirus we acharchiliq mesilisi heqqidiki axbarat élan qilish yighinidin bir körünüsh. 2020-Yili 26-féwral. Washin'gton d.S., amérika.
Washin'gtonda échilghan Uyghur diyaridiki wirus we acharchiliq mesilisi heqqidiki axbarat élan qilish yighinidin bir körünüsh. 2020-Yili 26-féwral. Washin'gton d.S., amérika.
RFA/Eziz

Pütün dunyani wehimige séliwatqan tajsiman wirusning nöwette tarqilishchan késellikke aylinip kétish éhtimalliqi heqqide türlük mulahiziler otturigha chiqiwatqanda Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisining untulup kétiliwatqanliqi muhajirettiki Uyghurlarni endishige séliwatqanidi. Lagérlargha qamalghan milyonlighan Uyghurlarning rohiy we jismaniy azablirigha qoshulup, lagér sirtidiki Uyghurlarning ötken birnechche hepte ichide xitay hökümiti ijra qilghan "Wirusning aldini élish" tedbirlirige maslishish üchün éghir acharchiliqqa duch kelgenliki bu heqtiki bes-munazirilerge yéngi mezmunlarni qoshti. Bu ehwallarni Uyghurlardin bashqa tashqi dunyadiki Uyghurlargha köngül bölgüchi her sahe kishilirige bildürüsh üchün washin'gton shehiridiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati bilen amérika Uyghur birleshmisi 26-féwral küni döletlik axbarat kulubida muxbirlarni kütüwélish yighini chaqirdi.

Aldi bilen Uyghur kishilik hoquq qurulushining tashqi alaqe mudiri luyisa xanim söz élip, tajsiman wirusning Uyghurlar diyarida peyda qilghan selbiy tesiri heqqide bu qétimqi axbarat yighinini chaqirghanliqini sözlep ötti. Shundaqla yighin'gha qatnashqan Uyghurlarning ziyankeshlikke uchrighan uruq-tughqanlirining resimini kötürüwélishini teklip qildi. 

Arqidin Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining mudiri ömer qanat söz aldi. U hazir Uyghurlar diyaridin tolimu qabahetlik we rahetsiz xewerlerning melum boluwatqanliqini, wirus heqqidiki xewerler otturigha chiqqan hamanla muhajirettiki Uyghurlarning lagérdiki qérindashliridin endishige chüshkenlikini, buning lagérgha tutiship ketse qandaq balayi'apetlerge seweb bolushi heqqide texminlerning otturigha chiqqanliqini sözlep kélip, hazir ashu xil endishilerning bezilirining ré'alliqqa aylan'ghanliqini, shuning üchün xelq'ara jem'iyetning bu mesilige alahide ehmiyet bérishi lazimliqini tekitlidi. 

Shu qatarda Uyghur diyaridiki lagér shahitliridin méhrigül tursun söz élip, özining béshidin kechürgenliri asasida lagérlardiki rohiy we jismaniy qiynaqlarni emeliy misallar arqiliq teswirlep berdi. U, bu azablarning u jaylardiki kishilerni alliqachan tolimu ajiz we himayichisiz bir halgha chüshürüp qoyghanliqini terjiman élis andérsonning yardimide ixcham we tesirlik bayan qilip berdi.

Bu qétimliq pa'aliyet üchün alayiten bostondin kelgen Uyghur pa'aliyetchi, masachussét téxnologiye instituti qarmiqidiki gén tetqiqat merkizining mudiri, proféssor maysem mutellipowamu sözge chiqip, wirus mesiliside néme üchün Uyghurlar diyaridiki wirusning tarqilish ehwalidin pewqul'adde endishe qilish lazimliqini chüshendürdi. 

Maysemning pikriche, xitay hökümiti Uyghur diyarida élan qilghan wirus yuqumdarliri 80 nechche kishi bolup, bu sanda köpligen gumanliq nuqtilar bar iken. Yene kélip jenubiy koréye, iran, yaponiye, italiye qatarliq jaylarda yuqumning ehwali barghanséri éghirlawatqan ehwalda eksiche xitay hökümiti tajsiman wirusning merkizi bolghan jaylarda yuqum ehwalining töwenlewatqanliqini teshwiq qilmaqta. U, shunche köp xitayning wuxendin Uyghurlar diyarigha qéchip barghanliqi éniq tursa, néme üchün yuqumlan'ghuchilarning sani bunche az melum qilinidu, dep körsitish arqiliq, alliqachan yérim jan bolup qalghan lagér mehbuslirining bu wirusqa taqabil turghudek héchqandaq quwwiti yoqluqini, lagérlardiki soraqchilar we bashqurghuchilar birdek xitay bolghan ehwalda lagérdikilerni wirustin saqlap qélish üchün jezmen lagérni emeldin qaldurushning birdin-bir chare ikenlikini otturigha qoydi. 

Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimi éls andérson özining Uyghurchini yaxshi bilishtek artuqchiliqidin paydilinip, ijtima'iy taratqularda keng tarqalghan Uyghurlarning wirus seweblik öylerge qamilish ehwali, shuningdek bu sewebtin kélip chiqqan acharchiliq ehwali heqqidiki qisqa filimlar hemde uningdiki mezmunlar heqqide yighin ehlige melumat berdi. 

Uyghurlar diyaridiki ziyaliylarning bir qismi nöwette lagérlargha qamalghan bolup, ene shularning biri tarixchi iminjan se'idin idi. Uning amérikadiki qizi semire bu heqte yighin ehlige melumat bérip, yash jehette xéli bir yerge bérip qalghan bu ziyaliylarning lagérlardiki salametlik ehwali yaxshi bolmaywatqan ehwalda ulargha tajsiman wirusi chaplashsa buning aqiwiti bekmu éghir bolidighanliqini sözlep ötti. 

Bu qétimqi pa'aliyetni teshkilleshke yéqindin hemkarlashqan amérika Uyghurliri birleshmisi re'isi quzzat altaymu yighinda söz aldi. U özining bügün amérika Uyghur birleshmisining re'isi emes, belki bir oghul süpitide söz qiliwatqanliqini tekitligech, lagérgha élip kétilgen dadisi we bashqa uruq-tughqanlirining ehwalini qisqiche eslep ötti. U, dadisigha oxshash minglighan Uyghurlarning "Terbiye" we "Xizmet" ke héchqandaq éhtiyaji bolmighan ehwaldimu mejburiy yosunda "Qayta terbiyelesh" namidiki lagérlargha qamiliwatqanliqini, yene bolupmu lagérlardiki mehbuslarning ehwali hazir shundaq paji'elik boluwatqan ehwalda wirusning tarqilishi ularning hayatigha éghir xewplerni élip kélidighanliqini, xitay hökümiti heqiqetenmu wirusning aldini almaqchi bolsa özliri "Mektep" dep atawatqan bu lagérlarni bashqa mekteplerni taqighan'gha oxshash tézdin taqishi lazimliqini körsetti. 

Yighinning axirida köpchilik bes-beste so'al soridi. Uyghur wekillermu tégishlik yosunda jawab berdi. Bolupmu lagérlar mesilisi we wirusning bir-birige baghlinip qélishi heqqidiki so'allar köprek soraldi.

Yighindin kéyin biz Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining mudiri ömer qanat bilen bu qétimqi yighinning orunlashturulushi heqqide sözleshtuq. U bu heqte melumat bérip, Uyghurlarning nöwettiki ehwalini tashqi dunyagha anglitishning muhimliqini tekitlep ötti. 

Yighinda melumat bergen Uyghur alime maysemmu ayrim ziyaritimizni qobul qilip, nöwette tajsiman wirusning lagérlargha tarqilip kétishi bekmu xeterlik bolidighanliqi heqqide oylighanlirini biz bilen ortaqlashti. 

Melum bolushiche nöwette Uyghurlar diyaridiki yuqum ehwali barghanséri éghirlawatqan bolup, bir qisim Uyghur yashlirining ichkiridiki zawutlargha ishqa chüshüshi bilen yuqumlan'ghuchilarning sani téximu éship méngishi mölcherlenmektiken.

Toluq bet