Uyghur diyaridiki ré'alliqqa qarita amérika némilerni qilalaydu?

Muxbirimiz eziz
2021-04-12
Share
professor-james-millward-xudson-merkizi.jpg Amérika paytexti washin'gtondiki xudson merkizide ötküzülgen xitayning Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqidiki muhakime yighinida amérikiliq mutexessis proféssor jéymis milward öz qarashlirini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 4-may.
RFA/Eziz

Uyghur diyarida 2017-yilidin buyan yuquri pellige chiqiwatqan siyasiy basturush herkiti dunya miqyasida zor diqqet qozghash bilen birge axirqi yosunda amérika bashchiliqidiki bir qisim döletliri buni "Irqiy qirghinchiliq" dep élan qildi. Buning bilen Uyghurlar mesilisi yéngiwashtin xitayning dunya bilen bolghan alaqisidiki muhim nuqtilardin bolup qaldi. Buninggha egiship xitayni jazalashqa mensup bir qatar tedbirler otturigha chiqti. Emma "Irqiy qirghinchiliq" heqqidiki hökümni eng deslep otturigha qoyghan amérika hökümitining bu heqte qandaq ishlarni royapqa chiqirish imkanigha ige ikenliki izchil qiziq parang témiliridin bolup kéliwatqanliqi melum. Ötken hepte nyo-york shehridiki aqillar merkezliridin "Amérika-xitay munasiwiti milliy komitéti" bu heqtiki munasiwetlik so'allarni jorj tawn uniwérsitétining proféssori jéymis milwarda sundi.

Proféssor jéymis milward aldi bilen Uyghur diyarining qandaq bolup xitay hökümitining bir mustemlikisi bolup qalghanliqi heqqide qisqiche melumat berdi. Bolupmu 18-esirdiki ching impériyesining gherbke kéngeymichilik qilishi bilen deslepke qedemde boysundurulghan bu rayonning 1949-yili xitay kompartiyesi hakimiyetni qolgha alghiche bolghan ariliqta köp qétimlap xitayning kontrolluqidin ayrilip chiqip musteqil hakimiyet berpa qilghanliqini, xitay hökümitining bu rayon'gha bolghan mutleq kontrolluqining 1955-yili toluq emelge ashqanliqini sözlep ötti. Proféssor jéymis milwardning qarishiche, xitay hökümiti 1950-yillardin bashlap bu mustemlike rayonini qandaq qilghanda xitayning ajralmas bir qismigha aylanduruwétishke küch serp qiliwatqan bolup, 21-esirning qongghuraqliri chélin'ghanda bu intilishmu yéngi yükseklikke kötürülgen. Emma omumiy jehettin qarighanda, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki milliy, diniy we bashqa siyasetliri izchil halda ashu chong nishanni chöridigen halda dawam qilghan. Nöwette dunya shahid boluwatqan hemde bir qisim hökümetler "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilghan zor kölemlik ijtima'iy paji'e ötken atmish yildin buyan izchil chingigha chiqiwatqan ene shu xil tedbirlerning eng yuquri pellisi bolup qalghan.

Proféssor jéymis milwardning pikriche, 2001-yilidiki "11-Séntebir weqesi" din buyanqi yigirme yilgha nezer salghanda Uyghur diyarida bir qatar tipik zorluq küch sheklini alghan hemde xitay hökümiti ‍uyghurlarning "Térorchi" ikenlikige ispat qilghan hadisiler barliqqa kelgen. Emma buning arqa körünüshige nezer salghanda bularning hemmisi emeliyette xitay hökümiti 2000-yillardin kéyin ashkara ijra qilishqa kirishken Uyghur milliy kimlikini we islam dinigha da'ir barliq pa'aliyetlerni bir-birlep cheklesh tedbirlirige qarshi inkas sheklide otturigha chiqqan hadisiler iken. Emdilikte bolsa xitay hökümiti buningdiki zorluq küch hadisilirini alahide gewdilendürüp, buninggha seweb bolghan diniy we milliy cheklimiler heqqidiki tedbirlerni éghizgha almas boluwalghan.

Nöwette köp qisim kishilerning köngül bölüwatqini Uyghur diyaridiki siyasiy paji'elerni téximu köp hökümetlerning irqiy qirghinchiliq dep atishi hemde bu chuqan'gha awaz qoshushi bolup qalmaqta iken. Emma proféssor jéymis milwardning qarishiche, bu mesile anche muhim emes iken. Chünki birleshken döletler teshkilatining irqi'i qirghinchiliq heqqidiki tebirlirining mutleq köp qismi Uyghur diyarida mewjut bolup, bu hadisini irqiy qirghinchiliq dep atash yaki atimasliq nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan ijtima'iy paji'ege qarshi tedbir élishqa bahane bolup qalmasliqi lazim iken. Yene bir yaqtin nöwette melum boluwatqan türlük yazma ispatlar, shahidlarning guwahliqliri dégenler alliqachan Uyghurlar duch kéliwatqan paji'ening adettiki hoquqqa dexli-teruz qilish qilmishi emeslikini shunche ashkara namayen qiliwatqanliqi üchün, hazirning özide bu ré'alliqqa qarita tedbir élishqa atlinish zörür iken.

Hazirqi ré'alliqtin élip éytqanda amérika hökümiti Uyghur diyaridiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi bir sistémiliq tedbir élishtin ilgiri bir qisim charilarni anche zoruqmayla ijra qilip kételeydiken. Jéymis milward buninggha misal qatarida tramp hökümiti dewride otturigha chiqqan bir qisim tedbirlerni dawamliq ijra qilishning belgilik ünümi bolidighanliqini alahide tekitleydu. Bolupmu amérikagha kélidighan xitay oqughuchilargha bérilidighan wiza sanigha chek qoyush, amérikada pasportining waqti ‍ötüp ketken hemde uni yenggüshleshke amalsiz qalghan, shuningdek siyasiy panahliqqa iltimas qilip yil-yillap iltimasining netijisi chiqmaywatqan Uyghurlarning salahiyet mesilisini hel qilip bérish dégenler pütünley qilghili bolidighan ishlar iken. Téximu muhimi Uyghur diyaridiki zulumgha shérik boluwatqan shexsler we mu'esselerge jaza bérishni téximu qattiq ijra qilish xitay hökümitining Uyghur diyaridiki zulumlirini chekleshke hemde iqtisadiy ünümni muhim orun'gha qoyidighan soda shirketlirini buninggha shérik bolmasliqqa chaqirishqa paydiliq bolidiken. U alahide otturigha qoyghan yene bir teklip bolsa amérika hökümitining jezmen béyjing qishliq olimpik yighinini bayqut qilish herkitini siyasiy qoral qilip ishlitishi hésaplindiken. Chünki amérika komandisi bu musabiqini pütünley bayqut qilsa uning egeshme tesiri ghayet zor derijide ünümlük bolidiken. Bolupmu olimpik musabiqisini iqtisadiy jehettin qollawatqan dunyawi shirketlerge buning biwaste tesiri téximu küchlük bolidiken. Yene bir jehettin alghanda amérikidiki istimalchilarmu Uyghur diyaridiki mejburiy emgekning mehsulatliri bolghan kiyim-kécheklerni yaki bashqa towarlarni sétiwalmasliqni özlirining bir türlük insaniy mejburiyiti, dep qarishi lazim iken.

Melum bolushiche, nöwette amérika we yawropa ittipaqining xitaygha qarshi ish birliki barghanséri mustehkem tüs éliwatqan bolup, xitay hökümiti ijra qiliwatqan irqiy qirghinchiliqqa qarshi téximu küchlük tedbirlerning otturigha chiqishi ümid qilinmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet