Amérika tashqi ishlar ministirliqi: “Uyghur we bashqa musulmanlarni rehimsizlerche tutup turush we basturush sistémisidin endishiliniwatimiz”

Muxbirimiz gülchéhre
2020.04.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
meschit-teshwiqat-boway.jpg Xitayning teshwiqat lozunkiliri ésilghan meschit. 2014-Yili 17iyul, aqsu.
AP/Ng Han Guan

Amérika tashqi ishlar ministirliqi lagér, qattiq siyaset we yuqiri téxnikiliq teqiblesh wasitiliri arqiliq bashquruluwatqan Uyghur diyaridiki musulmanlarning bu ramzandiki weziyitige köngül bölüwatqanliqini radi'omizgha mektup arqiliq ipade qildi. Amérika tashqi ishlar ministirliqi, béyjingning Uyghur we bashqa musulman az sanliq milletlerge qaratqan rehimsizlerche tutup turush we basturush sistémisidin endishe qiliwatqanliqini, bu munasiwet bilen uning xalighanche qolgha élin'ghanlarni derhal qoyup bérishke, qattiq qolluq siyasetlirini axirlashturushqa chaqirdi.

Xitay hökümitining Uyghur we bashqa musulmanlarning diniy étiqadigha qaratqan basturush siyasiti uzun yillardin béri, xelq'ara jem'iyet teripidin bolupmu amérika hökümitining eng qattiq tenqidige uchrap kéliwatqan mesilining biri. Amérika tashqi ishlar ministirliqining yilliq xelq'ara diniy erkinlik doklati xitayni 1999-yilidin buyan izchil halda “Diniy erkinlikke buzghunchiliq qilghuchi dölet” dep békitip keldi.

Bolupmu xitay hökümitining yéqinqi 3 yildin buyan yighiwélish lagérlirini qurup, Uyghur we bashqa islam din'gha étiqad qilidighan bigunah xelqni zor kölemde tutqun qilghandin sirt, dinni “Junggochilashturush” siyasitini köp tereplik wasitiler arqiliq mejburiy élip bérip, musulmanlarning ramzandiki roza tutush, namaz oqush, iptar we zakat bérishqa oxshash normal diniy pa'aliyetlirinimu qattiq cheklep kéliwatqanliqi amérika tashqi ishlar ministirliqi 2019-yili 21‏-iyun küni élan qilghan yilliq xelq'ara diniy erkinlik doklatidimu qattiq tenqid qilin'ghanidi.

Mezkur doklatta, tunji qétim Uyghur rayonigha ayrim orun bérilgen bolup, buningda “Her xil taratqular we ammiwi teshkilatlar hökümetning 800 mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur, qazaq we bashqa musulman millet ezalirini tutqun qilip, tutup turush orunlirigha qamighanliqini perez qiliwatqanliqi, ularning 2017‏-yili 4‏-aydin béri diniy we étnik terkibi seweblik bu orunlarda iz-déreksiz yoqitishqa, qiyin-qistaqqa, jismaniy xorlashqa, uzun muddet tutup turushqa duchar boluwatqanliqi” bildürülgenidi.

Bu yilqi ramzan munasiwiti bilen Uyghur diyaridiki ramzan ehwali, jümlidin roza tutush qatarliq diniy pa'aliyetlerningmu qattiq kontrol qilishqa uchrighanliqi inkas qilinmaqta. Ramzan munasiwiti bilen Uyghur diyaridiki musulmanlar weziyiti dunyaning merkezlik diqqet nuqtisigha aylan'ghan bu peytte amérika tashqi ishlar ministirliqining barliq uchurlar qamal qilin'ghan Uyghur diyaridiki Uyghur qatarliq musulmanlarning yéqinqi, bolupmu ramzandiki weziyitige bolghan köz qarashlirini soriduq.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi so'allirimizgha 27-aprél küni mexsus mektup arqiliq jawab qayturdi. Mektupta mundaq déyilgen:

“Biz bilen alaqilashqanliqingizgha rehmet. Biz sizni dölet tashqi ishlar ministirliqigha mensup bolghan töwendiki uchurlar bilen teminliyeleymiz:

Biz xitay xelq jumhuriyitining shinjangdiki Uyghur we bashqa musulman az sanliq millet ezalirigha qaratqan rehimsizlerche tutup turush we basturush sistémisidin endishe qiliwatimiz. Biz béyjingni xalighanche qolgha élin'ghanlarning hemmisini derhal qoyup bérishke, hemde shinjangdiki qattiq siyasetlirini axirlashturushqa chaqirimiz.

Biz xitayning jaza lagérliri heqqide doklat qilin'ghan ehwallargha intayin köngül bölimiz, bu peqet bu ajiz kishiler topi arisida wirusning tarqilishni tézlitidu. Yéterlik ozuqluq, dora we kéreklik buyumlar bilen teminlesh her qandaq karantin qilish xizmitining muhim terkibiy qismi. Bu ay ramizanliq ibadet mezgilide biz hemishe, xitay hökümitini barliq musulmanlar we barliq din'gha étiqad qilidighanlarning étiqadigha asasen, ularning étiqadigha emel qilishigha kapaletlik qilishqa chaqirimiz.

Béyjingning bayanlirigha oxshimaydighini shuki, jaza lagérlirida tutup turuluwatqanlar, peqet namaz oqush yaki diniy kiyim-kécheklerni öz ichige alidighan diniy étiqad we étiqad erkinliki hoquqini yürgüzgenliki üchün, özlirining iradisige xilap halda tutup turulmaqta.”

Bu yil, xitayning taratqu yaki teshwiqat wasitiliride ramzan heqqide mexsus uchur yoq déyerlik. Xitay öz ichidin tarqalghan koruna wirusi tarqilish weziyitini kontrol qilip bolghanliqini teshwiq qiliwatqan bir mezgilde xitay hökümitining “Junggo islam jem'iyiti” ning torida 22-aprél küni, memliket ichide musulmanlarning ramzanliq ibadetlerde, yuqum mezgilini közde tutup, opche ibadet we pa'aliyetliridin saqlinish kérekliki toghruluq bir körsetme élan qilghan.

Uyghurlarning kishilik hoquqi mesililiride doklat teyyarlap amérika hökümiti we bashqa sahelerni bu heqtiki ispatliq doklatlar bilen temin étip kéliwatqan washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining programma tetqiqatchisi zubeyre shemsidin xanim ziyaritimizni qobul qildi. U bu nöwet xitayning ramzandiki qattiq cheklesh tedbirlirini rayonda özining wirusqa qarshi tedbir éliwatqanliqini bahane qilip turup yépishqa urunuwatqanliq éhtimalini otturigha qoydi.

Zubeyre xanim Uyghur kishilik hoquq qurulushining xelq'ara jem'iyet we amérika hökümitige élan qilghan doklat we matériyalliridin neqil keltürgende, xitayning rayonda “Islamni xitaylashturush” ni öz ichige alghan diniy erkinlikke qarshi depsendichiliklirining dawamlishiwatqanliqini, eng ilghar téxnologiye arqiliq zor kölemlik közitish sistémisini berpa qilghan bu rayonda hazir islam dinigha étiqad qilghuchilarning ramzanda öz ixtiyarliqi bilen diniy pa'aliyetlerni élip bérishi téximu mumkinsiz bir halette ikenlikini bildürdi. U yene “Xitay hökümiti Uyghurlarning weziyetni qanche perdazlap körsitishke urunsimu xelq'ara jem'iyetning küzini boyalmaydu” dédi.

Zubeyre xanim axirida ramzan mezgilini dunyaning her qaysi jaylirida erkin yashawatqan erkin ibadet qilalaydighan Uyghurlar özliri üchün musulmanliq burchini ada qilishtin bashqa, Uyghurluq burchini ada qilidighan purset dep bilishi kéreklikini bildürdi. U mundaq dédi: “Uyqular bu ramzanni ibadetlirimiz we du'alirimiz bile xeyrlik tinch ötküzgendin bashqa, emili herikitimiz bilen dunya jama'etchilikini bolupmu musulmanlar dunyasini, xitayning Uyghur we bashqa musulmanlar üstidin élip bériwatqan zulumini toxtitishqa birlikte tirishchanliq körsitishimiz kérek” dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.