Америка ташқи ишлар министирлиқи: «хитайниң уйғурларға қиливатқини ‹террорлуққа қарши туруш' күриши әмәс, бәлки бир йиргинчлик бастуруш»

Мухбиримиз сада
2019-05-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка хәлқаралиқ диний әркинлик комитетиниң мәсул хадимлири.
Америка хәлқаралиқ диний әркинлик комитетиниң мәсул хадимлири.
uscirf.gov

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң хәлқара диний әркинликкә мәсул алаһидә әлчиси сам бровнбәк вә америка ташқи ишлар министирлиқи террорлуққа қарши туруш бөлүмигә мәсул алаһидә әлчи нәйсан сәйлс 22-май күни «хитайниң уйғурларға қиливатқини ‹террорлуққа қарши туруш' күриши әмәс, бәлки бир йиргинчлик бастуруш» сәрләвһилик бирләшмә мақалисини елан қилип, хитайниң «террорлуққа қарши туруш» дегән хәлқарави аталғуни суйиистемал қилип кәлгәнликини қаттиқ әйиблиди.

22-Май «вашингтон почтиси» гезитидә елан қилинған мәзкур мақалидә сам бровнбәк вә нәйсан сәйлс «бейҗиң даирилири уйғур дияридики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини изчил ‹террорлуққа қарши туруш' тики қанунлуқ һәрикәт, дәп атап кәлди, әмма бу улар ейтқандәк, һәққаний һәрикәт әмәс,» дегән.

Мақалида дейилишичә, уйғур дияридики мусулманларниң нормал һәқ-һоқуқи, диний әркинлики хитай һакимийитиниң еғир зиянкәшликкә учриғанлиқтин дунядики башқа мәдәнийәтлик дөләт вә әлләр бу вәзийәтни қаттиқ әйиблигән.

Алаһидә әлчи сам бровнбәк вә нәйсан сәйлсләр мақалисидә йәнә уйғур дияридики «чидиғусиз вәзийәт» ниң барғансери яманлишип бериши хитайниң «террорлуққа қарши туруш» дегән уқумни суйиистемал қилғанлиқидин болған, дәп кәскин позитсийә билдүргән. Шундақла «биз қайта-қайта тәкрарлаймизки: хитайниң уйғур дияридики бастуруш һәрикити һәргизму ‹террорлуққа қарши туруш' күриши әмәс» дегән.

Хитай һөкүмити тәрипидин «террорлуқ тизимлики» гә киргүзүлгән, шу сәвәблик йиллардин буян көплигән дишварчилиқларға йолуққан «дуня уйғур қурултийи» ниң рәиси долқун әйса әпәнди хитайниң изчил «террорлуққа қарши туруш» намда уйғурларниң миллий кимликини йоқитиш урунушида болуватқанлиқини нуқтилиқ тәкитләп өтти.

Уйғур диярида кәң көләмлик тутқун һәрикити башланғандин бери йәрлик хәлқләрниң нормал һәқ-һоқуқлири еғир дәпсәндичиликкә учрап кәлгән болсиму, әмма хитай һөкүмити бу қилмишлирини дуняға «хәлқара қанунға бойсунған асаста елип бериватимиз» дәп пәрдазлап кәлгән иди. Сам бровнбәк вә нәйсан сәйлс мақалисидә хитайниң бу билҗирлашлириға мундақ рәддийә бәргән: «‹террорлуққа қарши туруш' һәққидики келишим америка вә башқа дөләтләр бирликтә инчикилик билән түзүп чиққан, узун-мәзгиллик вә асан қолға кәлмигән бир хәлқаралиқ келишимдур. Һалбуки, хитай бу келишим бойичә әмәлий террорлуқ һәрикәтлиригә қарши туруш һәққидики маддилириға хилаплиқ қилди. Уларниң бу қилмиши һәқиқәтни бурмилап, дуняниң һәқиқий террорлуққа қарши күрәшлирини мәсхирә қилғанлиқ һесаблиниду.»

Мақалиниң ахирида муну нуқтилар алаһидә гәвдиләндүрүлгән: «хитайниң уйғурларға қиливатқини ‹террорлуққа қарши туруш' күриши әмәс, у бир зор көләмлик йиргинчлик бастуруш. Хитай бизни әнсиритиватиду. Әгәр хитай ‹дуня террорлуққа қарши туруш комитети' ниң һөрмәткә сазавәр бир әзаси болушни халиса, уйғурларни қаттиқ бастуруш һәрикитини тохтитиши шәрт шундақла уйғур дияридики тутқунларни дәрһал қоюп бериши шәрт.»

Долқун әйса әпәнди қаришичә, америка ташқи ишлар министирлиқиниң алий дәриҗилик әлчилири елан қилған бу мақалә хитайниң уйғурларға елип бериватқанлириниң «инсаний қирғинчилиқ» икәнликини дәлилләп берәләйдикән.

22-Май күни йәнә «ню-йорк вақти» гезитидә николас крстоф имзасида «хитайниң һәрхил динларға қаратқан орвелчә бастуруш уруши» сәрләвһилик бир мақалә елан қилинди. Мақалидә хитай һөкүмранлиқидики мусулманлар, християнлар вә буддистларни тутқун қилиш, назарәт қилиш вә зиянкәшлик қилиш көлиминиң зорлуқидин буни дунядики төттин үч қисим дөләтләр биләнму селиштурғили болмайдиғанлиқидәк реяллиқ баян қилинған.

Мақалидә нуқтилиқ қилип кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң алий дәриҗилик хитай тәтқиқатчиси мая ваңниң уйғур вәзийитигә аит қилған сөзи нәқил елинған. У мундақ дегән: «ши җинпиң һөкүмранлиқидики хитай йәр шари әркинликигә тәһдит елип келиватиду. Бу иккинчи дуня уруш ахирлашқандин буян көрүлүп бақмиған бир һадисә.»

Николас крстоф мақалисидә хитайдики диний етиқади сәвәблик тутқун қилинған уйғур мусулманлириниң сани тарихтики натсистларниң йәһудийларни қирғин қилиш һәрикитидин кейин йүз бәргән йәнә бир қетимлиқ зор көләмлик тутқун икәнликини билдүрди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат әпәнди уйғурлар мәсилисиниң нөвәттики йүзлиниши һәққидә пикир баян қилип, хитайниң уйғурларни бастуруши иккинчи дуня уруши мәзгилидә натсистларниң йәһудийларни қирғин қилишидинму ешип кәткәнликини тәкитлиди.

Мақалидин мәлум болушичә, һазирға қәдәр уйғур диярида тутқун қилинған уйғурлар бир милйон дәп мөлчәрләнгән. Һалбуки, америкадики бәш бурҗәклик бинаниң әмәлдарлири омумий тутқунлар саниниң үч милйонға йеқинлишиши мумкинликини билдүргән һәмдә хитайдики «тутуп туруш лагерлири» ни «йиғивелиш лагери» дәп атиған.

Толуқ бәт