Amérika tashqi ishlar ministirliqi: "Xitayning Uyghurlargha qiliwatqini 'térrorluqqa qarshi turush' kürishi emes, belki bir yirginchlik basturush"

Muxbirimiz sada
2019-05-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika xelq'araliq diniy erkinlik komitétining mes'ul xadimliri.
Amérika xelq'araliq diniy erkinlik komitétining mes'ul xadimliri.
uscirf.gov

Amérika tashqi ishlar ministirliqining xelq'ara diniy erkinlikke mes'ul alahide elchisi sam brownbek we amérika tashqi ishlar ministirliqi térrorluqqa qarshi turush bölümige mes'ul alahide elchi neysan seyls 22-may küni "Xitayning Uyghurlargha qiliwatqini 'térrorluqqa qarshi turush' kürishi emes, belki bir yirginchlik basturush" serlewhilik birleshme maqalisini élan qilip, xitayning "Térrorluqqa qarshi turush" dégen xelq'arawi atalghuni suyi'istémal qilip kelgenlikini qattiq eyiblidi.

22-May "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilin'ghan mezkur maqalide sam brownbek we neysan seyls "Béyjing da'iriliri Uyghur diyaridiki kishilik hoquq depsendichilikini izchil 'térrorluqqa qarshi turush' tiki qanunluq heriket, dep atap keldi, emma bu ular éytqandek, heqqaniy heriket emes," dégen.

Maqalida déyilishiche, Uyghur diyaridiki musulmanlarning normal heq-hoquqi, diniy erkinliki xitay hakimiyitining éghir ziyankeshlikke uchrighanliqtin dunyadiki bashqa medeniyetlik dölet we eller bu weziyetni qattiq eyibligen.

Alahide elchi sam brownbek we neysan seylsler maqaliside yene Uyghur diyaridiki "Chidighusiz weziyet" ning barghanséri yamanliship bérishi xitayning "Térrorluqqa qarshi turush" dégen uqumni suyi'istémal qilghanliqidin bolghan, dep keskin pozitsiye bildürgen. Shundaqla "Biz qayta-qayta tekrarlaymizki: xitayning Uyghur diyaridiki basturush herikiti hergizmu 'térrorluqqa qarshi turush' kürishi emes" dégen.

Xitay hökümiti teripidin "Térrorluq tizimliki" ge kirgüzülgen, shu seweblik yillardin buyan köpligen dishwarchiliqlargha yoluqqan "Dunya Uyghur qurultiyi" ning re'isi dolqun eysa ependi xitayning izchil "Térrorluqqa qarshi turush" namda Uyghurlarning milliy kimlikini yoqitish urunushida boluwatqanliqini nuqtiliq tekitlep ötti.

Uyghur diyarida keng kölemlik tutqun herikiti bashlan'ghandin béri yerlik xelqlerning normal heq-hoquqliri éghir depsendichilikke uchrap kelgen bolsimu, emma xitay hökümiti bu qilmishlirini dunyagha "Xelq'ara qanun'gha boysun'ghan asasta élip bériwatimiz" dep perdazlap kelgen idi. Sam brownbek we neysan seyls maqaliside xitayning bu biljirlashlirigha mundaq reddiye bergen: "'térrorluqqa qarshi turush' heqqidiki kélishim amérika we bashqa döletler birlikte inchikilik bilen tüzüp chiqqan, uzun-mezgillik we asan qolgha kelmigen bir xelq'araliq kélishimdur. Halbuki, xitay bu kélishim boyiche emeliy térrorluq heriketlirige qarshi turush heqqidiki maddilirigha xilapliq qildi. Ularning bu qilmishi heqiqetni burmilap, dunyaning heqiqiy térrorluqqa qarshi küreshlirini mesxire qilghanliq hésablinidu."

Maqalining axirida munu nuqtilar alahide gewdilendürülgen: "Xitayning Uyghurlargha qiliwatqini 'térrorluqqa qarshi turush' kürishi emes, u bir zor kölemlik yirginchlik basturush. Xitay bizni ensiritiwatidu. Eger xitay 'dunya térrorluqqa qarshi turush komitéti' ning hörmetke sazawer bir ezasi bolushni xalisa, Uyghurlarni qattiq basturush herikitini toxtitishi shert shundaqla Uyghur diyaridiki tutqunlarni derhal qoyup bérishi shert."

Dolqun eysa ependi qarishiche, amérika tashqi ishlar ministirliqining aliy derijilik elchiliri élan qilghan bu maqale xitayning Uyghurlargha élip bériwatqanlirining "Insaniy qirghinchiliq" ikenlikini delillep béreleydiken.

22-May küni yene "Nyu-york waqti" gézitide nikolas krstof imzasida "Xitayning herxil dinlargha qaratqan orwélche basturush urushi" serlewhilik bir maqale élan qilindi. Maqalide xitay hökümranliqidiki musulmanlar, xristiyanlar we buddistlarni tutqun qilish, nazaret qilish we ziyankeshlik qilish kölimining zorluqidin buni dunyadiki töttin üch qisim döletler bilenmu sélishturghili bolmaydighanliqidek réyalliq bayan qilin'ghan.

Maqalide nuqtiliq qilip kishilik hoquqni közitish teshkilatining aliy derijilik xitay tetqiqatchisi maya wangning Uyghur weziyitige a'it qilghan sözi neqil élin'ghan. U mundaq dégen: "Shi jinping hökümranliqidiki xitay yer shari erkinlikige tehdit élip kéliwatidu. Bu ikkinchi dunya urush axirlashqandin buyan körülüp baqmighan bir hadise."

Nikolas krstof maqaliside xitaydiki diniy étiqadi seweblik tutqun qilin'ghan Uyghur musulmanlirining sani tarixtiki natsistlarning yehudiylarni qirghin qilish herikitidin kéyin yüz bergen yene bir qétimliq zor kölemlik tutqun ikenlikini bildürdi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependi Uyghurlar mesilisining nöwettiki yüzlinishi heqqide pikir bayan qilip, xitayning Uyghurlarni basturushi ikkinchi dunya urushi mezgilide natsistlarning yehudiylarni qirghin qilishidinmu éship ketkenlikini tekitlidi.

Maqalidin melum bolushiche, hazirgha qeder Uyghur diyarida tutqun qilin'ghan Uyghurlar bir milyon dep mölcherlen'gen. Halbuki, amérikadiki besh burjeklik binaning emeldarliri omumiy tutqunlar sanining üch milyon'gha yéqinlishishi mumkinlikini bildürgen hemde xitaydiki "Tutup turush lagérliri" ni "Yighiwélish lagéri" dep atighan.

Toluq bet