Amérika tashqi ishlar ministirliqi xitayni lagérlardiki mejburi emgekni toxtishishqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2019-06-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministirliqi élan qilghan ötken bir yilliq dunyadiki adem etkeschiliki heqqidiki doklattiki Uyghur élidiki lagérlar tilgha élin'ghan böliki. 2019-Yili 20-iyun. Washin'gton, amérika.
Amérika tashqi ishlar ministirliqi élan qilghan ötken bir yilliq dunyadiki adem etkeschiliki heqqidiki doklattiki Uyghur élidiki lagérlar tilgha élin'ghan böliki. 2019-Yili 20-iyun. Washin'gton, amérika.
state.gov

Amérika tashqi ishla ministirliqi 20‏-iyun her qaysi döletlerdiki adem etkeschilik qilmishining ötken bir yilliq ehwali heqqide doklat élan qilip, xitayni bu yil yene adem etkeschilik weziyiti eng nachar 3‏-derijilik döletler tizimlikige kirgüzgen.

Doklatta, xitayning adem etkeschilikige qarshi turushta eng eqelliy ölchemlerge yetmigenliki, uning bu jehette héchqandaq körünerlik ilgirilesh hasil qilmayla qalmay, uning yene Uyghur we bashqa musulman xelqlerni keng kölemlik tutqun qilip, lagérlargha qamishi tutqun a'ililirining adem etkeschilikining ziyankeshlikige uchrishigha yol achqanliqi, shuningdek tutqunlarni mejburi emgekke sélishning keng ewj alghanliqi tekitlen'gen. 

Bu amérika hökümitining tunji qétim yighiwélish lagérliridiki Uyghur tutqunlarning hökümetning hamiyliqidiki xitay karxanilirida mejburi emgekke sélinishini özining yilliq adem etkeschilik doklatigha kirgüzüshidur.

"Nyu-yorktiki waqti géziti" "Maliye waqti géziti" qatarliq nopuzluq xelq'ara taratqular ilgiri bezi xitay shirketlirining xitay da'irilirining qollishida lagér etrapigha ishlepchiqirish karxanilirini qurup, ipadisi yaxshi, dep qaralghan lagérdiki bir qisim tutqunlarni bu karxanilarda mejburi emgekke séliwatqanliqini bildürgen. Bu xewer xelq'arada zor ghulghula qozghap, amérikidiki bezi chong shirketler bu karxanilar bilen bolghan alaqisini üzgenlikini élan qilghan idi. 

20‏-Iyun doklat élan qilish munasiwiti bilen ötküzülgen axbarat yighinida tashqi ishla ministiri mayk pompéyo söz qilip, bezi hökümetlerning adem etkeschilirige yol qoyuwatqanliqi, bezi hökümetlerning özi adem etkeschiliki bilen shughulliniwatqanliqini bildürüp, xitay bilen shimaliy koréyeni tilgha aldi. U, xitayning bir milyondin artuq musulmanni tutqun qilip ularning bir qismini mejburi emgekke séliwatqanliqini bildürdi. 

Mayk pompéyo mundaq dédi: "3‏-Derijilik tizimliktiki döletler mesilisige kelsek, bu uningdiki döletler nahayiti cheklik tizimlik. Biz xitay, iran, shimali koréye, rusiye, süriye wénézu'éla we bashqa bir qanche döletni bu tizimlikke kirgüzduq. Bu yil bu tizimlikke kuba qatarliq bir qanche dölet qoshuldi. Bu hökümetlerning beziliri adem etkeschilirige yol échip bériwatqanlar, beziliri özi adem etkeschiliki bilen shughulliniwatqanlar. Shimaliy koréyede hökümet öz puqralirini dölet ichi-sirtida mejburi emgekke salmaqta. Xitayda da'iriliri bir milyondin artuq musulman az sanliq milletlerni yighiwélish lagérlirigha qamimaqta. Ularning ichidiki nurghun kishiler ichki qisimda kiyim-kéchek, gilem, taziliq buyumlirini we bashqa mehsulatlarni ishlepchiqirishqa mejburi sélinmaqta. 11-, 2-, 3-derijilik bu tizimlik hergiz qeghez yüzidiki nerse emes, uning bir bedili bolidu." 

Amérika tashqi ishla ministirliqining doklatida ilgiri sürülüshiche, "Musulman az sanliq milletlerning keng kölemlik tutqun qilinishi, ulargha qarita élip bériliwatqan ménge yuyush herikiti hemde ularning mejburi emgekke sélinishigha xitay merkizi hökümiti, ölkilik we yerlik hökümetliridiki emeldarlar shérik" boluwatqan bolup, emma ular héchqandaq jazagha tartilmaydiken. 

Doklatta qeyt qilinishiche, xitay xelq qurultiyi 2013‏-yili "Emgek bilen terbiyilesh tüzümi" ni bikar qilghan bolsimu, lékin xitay dölet organlirining tutqundiki musulman az sanliq milletlerni mejburi emgekke sélishi bilen xitayda döletning qollishidiki mejburi emgek keng omumlashqan.

Doklatta mundaq déyilgen: "Döletning hamiyliqidiki mejburi emgek hökümetning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki musulman az sanliq milletlerge qarshi élip barghan keng kölemlik tutqun qilish we siyasiy ménge yuyush herikiti astida éghirlashti. Da'iriler bir milyondin artuq Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq étnik milletlerni xalighanche tutqun qilip, ularning étnik we diniy kimlikini yoqitish meqsitidiki 1200 dek 'kespiy terbiyilesh merkezliri' ge we yighiwélish lagérlirigha qamidi. Ammiwi teshkilatlarning guwahchilar we tutqunlarning a'ile ezalirini ziyaret qilish arqiliq érishken doklatlirida, hökümetning tutqunlar ichidiki nurghun kishilerni lagér ichidiki yaki etrapidiki karxanilarda mejburi emgekke sélip, ichki we xelq'ara bazar teminlesh üchün kiyim-kéchek, gilem, taziliq buyumlar we bashqa mehsulatlarni ishlepchiqiriwatqanliqini qeyt qilinmaqta." 

Lékin xitay hökümiti bu orunlarning lagér ikenlikini ret qilip, uning "Kespiy téxnika terbiyilesh merkezliri" ikenliki, uningda "Oqughuchilarning hüner-kesip öginidighanliqi we radikalliq idiyilirini tügitiwatqanliqi" ni ilgiri sürüp kelgen. 

Kishilik hoquq teshkilatlirining bildürüshiche, amérika hökümitining bu orunlarni adem etkeschilik doklatigha kirgüzüshi xitaygha bérilgen küchlük signal iken. 

Amérikidiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" teshkilatining tashqi ishlar diréktori lu'isa gréw xanim 20‏-iyun küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Xitay hökümiti pütkül Uyghur rayonida hemme nersini mexpiyetlikke aylandurup kelgen. Lékin amérika hökümitining resmiy doklatida mejburi emgekning mewjutluqini dawamliq delillishi, xitay hökümitining xelq'ara ölchem we qanunlargha xilapliq qiliwatqanliqini yoshuralmaydighanliqini körsitidu. Uyghur kishilik hoquq qurulushi tashqi ishla ministirliqining doklatini alqishlaydu, shuningdek yene xitayni ‏3-derijilik döletler tizimlikige kirgüzüp, xitay shirketlirining rayondiki qorqunchluq lagér sistémisini suyi'istémal qilip, tutqunlarni mejburi yéza igilik we istémal buyumlirini ishlepchiqirishqa séliwatqanliqining tepsiliy ehwallirini ashkarilighanliqini qizghin qarshi alidu."

Tashqi ishla ministiri pompéyo, bu doklatning qeghez yüzde qalmaydighanliqi, uning bir bedili bolidighanliqini bildürgen bolsimu, lékin xitayning qandaq bedel öteydighanliqini tilgha almidi.

Lu'isa gréw xanimning ilgiri sürüshiche, ular tramp hökümitining "Xelq'ara maliye fondi" qatarliq teshkilatlarning xitayni qerz pul bilen teminlimeslikige kapaletlik qilishini ümid qilidiken. 

U mundaq deydu: "Elwette biz prézidéntning köp tereplimilik xelq'ara tereqqiyat organlirining, 'xelq'ara maliye fondi' qatarliq teshkilatlarning xitaydek adem etkeschilik ehwali 3‏-derijilik bir döletni qerz pul bilen teminlimesliki, yaki bashqa organlarning uninggha pul bermeslikige kapaletlik qilishni ümid qilimiz. Chünki, xitay adem etkeschilikining eng eqelliy ölchemlirige xilapliq qiliwatqan bir dölettur." 

Tashqi ishlar ministiri pompéyoning axbarat yighinida tekitlishiche, eger yuqiriqi döletler adem etkeschilikige qarshi turmisa, amérika ulargha qarshi tedbir qollinidiken. U, bu yilliq doklatta bérilgen signalning nahayiti éniq ikenlikini bildürdi.

Mayk pompéyo peyshenbe künki axbarat yighinida: "Ötken yili, prézidént tramp bizning 2018‏-yilliq doklatimizda 3‏-derijilik döletler tizimlikige kirgüzülgen 22 döletke qarita bezi yardem türlirini cheklidi. Bu heriket we doklatta bérilgen signal nahayiti éniq, eger siz adem etkeschilikige qarshi turmisingiz, amérika sizge qarita tedbir qollinidu. Prézidént tramp buni ispatlidi. U bizning amérika fédératsiye hökümitini heriketlendürüp, adem etkeschilik qilmishini amérikining heqiqiy rewishtiki tüp wezipilirining birige aylandurdi" dep körsetti. 

Amérika tashqi ishlar ministirliqining doklatida qeyt qilinishiche, da'iriler Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirining etrapida zawut achqan shirketlerge yardem bérish bilen birge, yerlik hökümetler heqsiz yaki azraq teminat bilen mejbur emgekke séliniwatqan her bir tutqun üchün qoshumche pulgha érishmekte iken. Doklatta bu heqtiki xewerler neqil keltürülüp, "Shinjangda tutqun qilin'ghan minglighan kishining bashqa ölkilerde mejburi emgekke sélinishqa yötkep kétiliwatqanliqi, da'irilerning bezi jaylarda tutqunlarning a'ilisini mejburi emgekke séliwatqanliqi ilgiri sürülgenliki" ni bildürgen. 

Doklatta yene xitay da'irilirining chonglarni tutqun qilipla qalmay, tutqunlarning yash perzentlirini dölet himayisidiki yataqliq mekteplerge, yétimxana we "Balilar parawanliq yéteklesh merkezliri" ge orunlashturup, ulargha qarita ménge yuyush élip bériwatqanliqi, a'ilisining diniy pa'aliyetlirini melum qilishqa qistawatqanliqi, yéshi chongraq balilarning "Kespiy terbiyilesh mektepliri" ge orunlashturulup, bezide mejburi emgekning qurbanlirigha ayliniwatqanliqi tekitlen'gen. 

Doklatta bayan qilinishiche, Uyghur aptonom rayoni 2017‏-yili hasharni resmiy bikar qilghanliqini élan qilghan bolsimu, lékin mezkur rayonda dölet himayisidiki hashargha oxshap kétidighan mejburi emgek dawamlashmaqta iken.

Toluq bet