Уйғурлар мәсилисигә беғишланған «өзгичә түрмә» темисидики йиғинниң мулаһизилири (1)

Мухбиримиз әзиз
2019-06-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка қораллиқ қисимлар даимий комитетиниң әзаси майк гәллегер(микә галлағәр) әпәнди.
Америка қораллиқ қисимлар даимий комитетиниң әзаси майк гәллегер(микә галлағәр) әпәнди.
gallagher.house.gov

Уйғур дияридики зор көләмлик сиясий бастуруш һәққидә дунядики һәрқайси ахбарат васитилири вә һөкүмәтләр шуниңдәк мунасивәтлик тәшкилатлар көп қетимлап пикир баян қилип келиватқанлиқи мәлум. Болупму милйонлиған уйғурниң «тәрбийәләш мәркизи» намидики лагерларға қамилиши ташқи дуняға мәлум болғандин кейин лагерлардики роһий вә җисманий хорлаш қилмишлириға даир көплигән учурлар оттуриға чиқти. Шуниң билән бир вақитта һазирчә лагерларға қамилиштин аман қалған уйғурлар һәмдә муһаҗирәттики уйғурларниң әркинликтин охшимиған дәриҗидә мәһрум болуватқанлиқиму тегишлик дәриҗидә кишиләрниң диққитини тартишқа башлиди.

27-Июн күни вашингтон шәһиридики әң чоң ақиллар мәркизиниң бири болған «истратегийә вә хәлқара тәтқиқат мәркизи» (CSIS) дә өткүзүлгән «өзгичә түрмә: шинҗаңдики зор көләмлик назарәт вә униң дуняви тәсири» темисидики муһакимә йиғини дәл мушу мәсилиләргә беғишланди.

Бу қетимқи йиғинниң риясәтчиси әмий лер алди билән сөз елип, йиғинға тәклип қилинған алаһидә меһманларниң бири, америка авам палатасиниң әзаси, америка қораллиқ қисимлар даимий комитетиниң әзаси майк гәллегерниң күтүлмигән хизмәт еһтияҗи түпәйлидин бүгүнки йиғинға биваситә қатнишиш имкани болмиғанлиқини, шуңа униң скайпи арқилиқ йиғинниң дәсләпки басқучида өз пикрини баян қилмақчи икәнликини әскәртти.

Палата әзаси майк гәллегер сөзидә нуқтилиқ қилип америка-хитай мунасивитиниң өткән он нәччә йиллиқ тәрәққиятини әсләп өтүш билән билән биргә бундин кейин америка һөкүмитиниң ташқи сияситини бекитиштә қандақ өлчәмләрни иҗра қилиш тоғрисида тохтилип мундақ деди: «мениңчә, кишилик һоқуқ саһәсини бизниң достлиримиз билән алақә бағлишимиздики әң үнүмлүк земин, дейишкә болиду. Бу дәл хитай һөкүмити әң қорқидиған мәсилиләрниң бири. Қарайдиған болсақ хитай әмәлдарлири тәкәббурларчә сөз қилип нөвәттики 20 дөләт башлиқлири йиғинида хоңкоңдики мәсилиләрниң музакирә қилинмайдиғанлиқини давраң қиливатиду. Немишқа дегәндә улар мушундақ бир чоң хәлқара мунбәрдә тили тутулуп қелиштин қорқуватиду. Бундақ әһвалда биз немиләрни қилалишимиз мумкин? мениңчә, дөләт мәҗлиси бу җәһәттә бәзи ишларни қилалайду, дәп қараймән. Биринчидин, бизниң ташқи сияситимиздә кишилик һоқуқ мәсилиси үчинчи орундики ғоллуқ принсип дәриҗисигә көтүрүлүши лазим. Иккинчидин биз бу қетимқи 20 дөләт башлиқлири йиғинида барлиқ имканийәтләрдин пайдилинип хоңкоңдики, шинҗаңдики вә хитай тәвәсидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики мәсилисини көпчиликниң диққитигә сунушимиз лазим. Үчинчиси, хитай һазир 2020-йилидики қишлиқ олимпик йиғиниға алдираватиду. Саһибхана дөләт болған хитай көп қетим өзлириниң хәлқара мизанларға вә олимпикниң низамнамисигә әмәл қилидиғанлиқини билдүрүп ‹диний етиқад вә милләт түркүмини нишан қилған чәклимә вә кәмситишкә қәтий қарши туримиз' дегән. Әмди қарайдиған болсақ хитай һөкүмити буларға қилчиму риайә қилғини йоқ. Шуңа һазирқи әһвалда биз хитай компартийәсини уйғурларға қаратқан етник тазилаш сияситини тохтитишқа қистишимиз, тутқун қилинған диний мәһбусларниң тизимликини уларниң алдиға ташлап уларни қоюветишкә, шинҗаңдики йиғивелиш лагерлириға қамалғанларни өйлиригә қайтурушқа һәйдәкчилик қилишимиз лазим.»

У сөзиниң давамида хитай һөкүмитиниң нөвәттики уйғурларни бастуруш қилмишиға қарита америка һөкүмити қилишқа тегишлик ишлар қатарида бир қисим әмәлий мисалларни тилға елип мундақ деди:

«Америка ширкәтлириниң хитайдики пән-техникини асас қилған һакиммутләқлиққә ярдәм бериш қилмишиға үзүл-кесил хатимә беришимиз лазим. Бир қисим хизмәтдашлирим һазир музакирә қиливатқан ‹уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһиси' диму дәл мушу хилдики қилмишни чәкләш, болупму шинҗаңдики халиғанчә адәм тутуш қилмишлириға билип-билмәй һәмдәмдә болуп қалмаслиққа үндәш, уйғурларни бастурушқа биваситә җавабкар болған хитай әмәлдарлириға ‹йәр шари магнетиски қануни' бойичә җаза бериш муһим орун тутиду. Үчинчи нуқта мениңчә һәммидин муһим: биз җәзмән хитай компартийәси билән хитай хәлқини пәрқләндүрүп муамилә қилишимиз лазим. Дәрвәқә буни қандақ ипадиләш һазир ундақ асан әмәс. Биздә ‹хитай мәсилиси' мәвҗут әмәс. Мәвҗут болуватқини ‹хитай компартийәси' мәсилиси. Хитай хәлқи, болупму шинҗаңдики уйғурлар һазир бу һакимийәтниң әң асаслиқ қурбанлиқ мели болуп кетиватиду. Мениңчә биз дадиллиқ билән өзимизниң һәрқачан улар билән биллә икәнликимизни, уларға зулум селиватқан күчләргә қарши икәнликимизни, шундақла өзимизниң америкидики тегишлик һәрикәтлири арқилиқ өз мәҗбурийитимизни ада қиливатқанлиқимизни уларға билдүрүп турушимиз лазим.»

Шуниңдин кейин әмий лер сөз елип йиғин әһлигә уйғурлар дияридики зор көләмлик назарәт системиси, зор көләмлик тутқун вә йеқиндин буян оттуриға чиқиватқан мәҗбурий әмгәк һәққидики сүрәтләрни сунди. Болупму 2013-йили башланған «қайта тәрбийәләш» һәрикитиниң 2017-йилиниң ахириға барғанда толиму қабаһәтлик дәриҗигә берип йәткәнликини, буниң әң җанлиқ испати гугул хәритиси арқилиқ намайән болған пакитлар икәнликини, бу хәритиләрдин бу лагерларниң түрмиләргә охшаш көләмгә вә характергә игә икәнликини көрүвелиш қийин әмәсликини билдүрүп мундақ деди:

«Илгири биз шинҗаңдики мәдәнийәт вә диний зулумлар һәққидә көплигән мәлуматларни топлиған идуқ. Шуңа булар биз үчүн йеңилиқ әмәс, десәкму болиду. Әмма һазир муһим болуватқини мушу мәсилиләргә қарита бизниң сиясәт саһәсидики каттилиримизниң йәң шимайлап қилғанлири йоқниң орнида болди десәкму болиду. Шуңа биз бүгүнки муһакимә йиғини мушу ишларға азрақ болсиму түрткә болуп қалсикән, дегән үмидтимиз. Чүнки болуватқан ишларниң еғирлиқи билән буниңға қарита әмили рәвиштә оттуриға чиққан ишлар оттурисида пәрқ бәкму чоң. Мана мушу хәритиләргә қарайдиған болсақ бу хәритиләрдики қизил нуқта қоюлған 95 орун дәл һазир үч милйонғичә адәм қамалған, дәп тәхмин қилиниватқан лагерларниң орнидур. Бу җайларға уйғурларниң он пирсәнти қамалған. Ундақта уларниң лагер сиртида туруватқанлири қандақ әһвалда? шундақ дейишкә болидуки, уларниң лагерға қамалмай қалғини уларниң әркинликтә туруватқанлиқини көрсәтмәйду. Улар башқичә намдики яки характердики түрмә муһитида яшаватиду. Биринчидин, уларниң һәммиси өз өйлиридә назарәттә. Иккинчидин, өйдин чиққан һаман уларниң һәммиси һәр бир кочидин өткәндә бир қетим тәкшүрүш нуқтисидин өтиду. Бу җайларда уларни җисманий җәһәттин тәкшүриду. Шундақла пән-техника арқилиқ назарәт қилиниду. Шуңа техника саһәсидики мутәхәссисләр мушу саһәләр бойичә өз пикирлирини қоюп өтсә көпчиликкә бу әһвал техиму бәкрәк айдиң болуп кетиду, дәп ойлаймән.»

У сөзиниң давамида лагерларниң кеңийиш әһвалини гугул хәритисидин көрситиш арқилиқ бир қисим лагерларниң қурулма җәһәттин башқа әслиһәләргә игә икәнликини, болупму бу орунлардики бихәтәрликкә четишлиқ үскүниләрниң көпләп мәвҗутлуқидин буниң қандақтур мәҗбурлаш тәдбирлири асасида барлиққа кәлгәнликини көрүвелиш мумкинликини билдүрүп мундақ деди:

«Хотәндики бу әслиһәләргә қарайдиған болсақ ‹тәрбийәләш мәркизи' дейиливатқан бу орунларниң бәзилири илгирики мәктәпләрдин өзгәртилгән. Бәзилири болса түрмиләрдур. Әмма бу җайлардин чиққан чиққан кишиләр йоқниң орнида болғачқа у җайларниң ички әһвалидин биз хәвәрсиз. Әмма буларниң һәммисидә ортақ болған бир алаһидилик шуки, уларға охшимиған дәриҗидики бихәтәрлик әслиһәлири сәпләнгән. Әмма буларни хитай һөкүмити ‹мәктәп' дәватиду. Чөлниң оттурисиға бәрпа қилинған бу җай 2012-йилидики гугул хәритисидә көзгә челиқмайду. Әмма 2019-йилидики хәритидә 88 путбол мәйдани чоңлуқидики бирләшмә қурулуш әслиһәси вуҗудқа кәлгән. Бундақ бир чоң қурулуш немә үчүн чөлниң оттурисиға бәрпа қилиниду? немә үчүн бу әслиһәләрниң чөрисигә бунчә мустәһкәм вә 16 фут егизликтики (тәхминән бәш метир) ришаткилиқ тосуқ орнитилиду? немә үчүн бу қурулушниң өгзилиригә юқири пән-техникилиқ алақилишиш үскүнилириниң антенналири орнитилиду? әгәр булар нормал мәктәп яки завут болған болса буларниң һаҗити болмайтти. Рошәнки улар бу җайдики кишиләрниң қечип кетишини толуқ контроллуқ астиға алған. Чүнки бу җайдики кишиләр хушаллиқ билән бу җайларда турған болсиди буниң зөрүрийити қалмайтти. Демәк бу кишиләр һәр қачан бу җайдин кетишни арзу қилиду. Ғулҗа районидики бу қурулушлар болса типик завут шәклини алған. Бу завутларниң қурулуш алаһидиликиму хитайниң ички өлкилиридики завутларниң қурулмисидин егиз ришаткилири, көзитиш нуқтилири дегәнләр билән алаһидә пәрқлиниду. Мана мушу хилдики завутларда мәҗбурий әмгәкниң нәтиҗиси сүпитидә барлиққа келиватқан көплигән мәһсулатлар хәлқараға сетиливатиду. Хитайниң әң чоң пәмидур пишшиқлап ишләш завути шинҗаңда. Дунядики әң чоң тоқумичилиқ завутиму мушу җайда. Зибузиннәт буюмлири, чай орамчилиқи, янфон қураштуруш қатарлиқларниң һәммиси бу җайларда тамамлиниду. Әмма дәл биз истемал қиливатқан буюмларниң қанчилики мана мушундақ мәҗбурий әмгәкләрдин кәлгәнликини биз һазирғичә техи һес қилалмай йүрүватимиз.»

Бу программимизниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт