Америка ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси морган ортагус: уйғурлар мәсилисидә «һәрикәткә өтидиған вақит кәлди»

Мухбиримиз алим сейитоф
2020-07-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң директори алим сейитоф әпәнди америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси морган ортагус ханимни зиярәт қиливатқан көрүнүш. 2020-Йили 2-июл, вашингтон.
Әркин асия радиоси уйғур бөлүминиң директори алим сейитоф әпәнди америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси морган ортагус ханимни зиярәт қиливатқан көрүнүш. 2020-Йили 2-июл, вашингтон.
Photo: RFA

Мухбир: баянатчи ортагус ханим, сизниң бүгүнки зияритимизгә вақит аҗратқиниңизға көп рәһмәт!

Ортагус ханим: әрзимәйду.

Мухбир: мениң алди билән соримақчи болғиним, дүшәнбә күни доктор адриан зенз хитай һөкүмитиниң уйғур аяллириға қарита туғут чәкләш вә мәҗбурий һамилә чүшүрүш сиясити йүргүзүп, уйғурларни ассимилятсийә қиливатқанлиқи тоғрилиқ күчлүк бир доклат елан қилди. Шундин кейин америка ташқи ишлар министири помпейо өзиниң бу мәсилигә көңүл бөлидиғанлиқини билдүрди вә бу доклаттики мәзмунлар «инсанни чөчүтиду» деди. У йәнә башқа дөләтләрниму америкаға қошулуп, хитайниң уйғурларға қаратқан инсан қелипидин чиққан зиянкәшликлирини ахирлаштурушқа чақирди. явропа парламентиниң әзалириму башқа дөләтләр билән бирликтә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан вәһший қилмишлирини тохтитишқа чақирди. Сиз америка билән явропа әллири бу мәсилидә ортақ һәрикәт елип берип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан зораван қилмишлирини ахирлаштуруши зөрүр дәп қарамсиз?

Ортагус ханим: мени бүгүн зиярәт қилғиниңизға көп рәһмәт! бу бүгүнки дунядики инсанни әң чүчүтидиған вәқәләрниң бири болуп һесаблиниду. Өткәнки бир қанчә йил ичидә уйғур хәлқиниң бешиға кәлгән күнләр шәхсән маңа қаттиқ тәсир қилди. Мениң еримниң аилисидикиләр йәһудий. Уларниң аилисидикиләрниң мутләқ көп қисми әйни вақитта америкаға келивалған болсиму, әмма уларниң полша, венгирийә вә башқа җайлардики бир қисим қериндашлири йәһудий чоң қирғинчилиқиниң тәсиригә учриған. Әмди сиз уйғурларниң нөвәттики вәзийитигә нәзәр салсиңиз, улар дуч келиватқан зиянкәшликләр йәһудий чоң қирғинчилиқидин кейинки әң еғир җинайәт болуп һесаблиниду. Шуңа тарихий нәзәр билән қарисиңиз, бу инсанни қаттиқ чөчүтиду. Иккинчидин, мән бир аял болуш сүпитим билән сиз тилға алған мунасивәтлик доклаттики ирқий вә диний етиқади сәвәбликла мәҗбурий һалда аялларниң балисини чүшүрүветиш яки мәҗбурий туғмас қиливетиш қилмишлирини һеч әқлимгә сиғдуралмаймән. Шундақла буниңдинму артуқ бир рәзил қилмишни тәсәввур қилалмаймән. Тивиттерда маңа әгишидиғанлар мениң тунҗи баламға еғир аяқ болғанлиқимни билиду. Зенз әпәндиниң бу доклати елан қилинғандин кейин, мән бир туғут алдидики еғираяғ аял болуш сүпитим билән қәлбим уйғур аяллири үчүн аһ урди. Мән үчүн дунядики көп қисим кишиләрниң бу рәзил қилмиш тоғрилиқ гәп қилмаслиқи маңа нисбәтән инсан қобул қилалайдиған бир иш әмәс. Бу мәсилә үстидә сөз ечиш интайин муһим. Әмма бизгә һәқиқәтән керәклик болғини әмәлий һәрикәт. Мана көрүп турупсиз, ташқи ишлар министирлиқи билән сода министирлиқи шундақла трамп һөкүмити бир йүрүш һәрикәтләрни елип барди. Ташқи ишлар министири помпейо уйғурларниң қабаһәтлик вәзийитини үзлүксиз тилға елип кәлди. У ташқи ишлар министири болған өткән икки йилдин бери уйғур мәсилисини өзиниң нутуқлиридики асаслиқ диққәт мәркизигә айландурди. Биз бу мәсилидә сөз ечиштин башқа йәнә шинҗаңдики дәпсәндичиликләрдә рол ойниған хитай әмәлдарлириға виза чәклимиси қойдуқ. Мана бүгүн ташқи ишлар министири помпейо, сода министирлиқи вә америка ана вәтәнни қоғдаш министирлиқи билән бирликтә техиму көп ширкәтләрни чәкләш тоғрисида баянат елан қилди. Сода министерлиқиму шинҗаңда иш елип бериватқан ширкәтләрни өзиниң муәссәсә тизимликигә киргүзди. Шуңа биз давамлиқ уйғурларға қандақ қилсақ техиму көп ярдәм қилалаймиз дегәнләрни ойлап вә баһалап туруватимиз. Мениңчә, қилишқа тегишлик иккинчи басқучтики йәнә бир муһим иш, бизниң явропадики достлиримиз, иттипақдашлиримиз, мусулман нопуси көп дөләтләр вә диний әркинликкә һәм кишилик һоқуққа көңүл бөлидиған ким болушидин қәтийнәзәр, биз уларниң бу мәсилә үстидә еғиз ечишини қарши алимиз. Әмди һазир һәрикәткә өтидиған вақит кәлди. Йәни уларниң америка билән бирликтә шинҗаңдики зулумға шерик болған һөкүмәт әмәлдарлири вә бу районда сода елип барған ширкәтлириниң мәсулийитини сүрүштүридиған вақти йетип кәлди.

Мухбир: сизниңчә, америка һөкүмити өзиниң явропадики иттипақдашлири вә мусулман достлири билән бирликтә уйғур мәсилисини алдимиздики б д т омумий кеңишигә, һәтта б д т хәвпсизлик кеңишигә елип чиқиши мумкинму?

Ортагус ханим: мән буни мумкин дәп қараймән. Президент трамп өткән йилидики омумий кеңәштә тунҗи қетимлиқ дөләт рәһбәрлири дәриҗилик диний әркинлик министерлар йиғиниға саһибханилиқ қилди. Биз бу йиғинда диний әркинликкә алаһидә етибар бәрдуқ. Биз ташқи ишлар министири билән нурғун ишларни елип бардуқ. Мән бир уйғур аялни зиярәт қилдим. Шуңа биз юқири дәриҗиликләрдин башлап бу мәсилигә давамлиқ көңүл беримиз. Сиз билгәндәк, президент «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни» ға имза қойди. Буниңға бизниң дөләт мәҗлисимиз йеқиндин һәмдәмдә болди. Мән бизниң явропадики иттипақдашлиримизниң, мусулман нопуси көп болған дөләтләрниң, шундақла диний әркинлик вә кишилик һоқуққа көңүл бөлидиған һәр қандақ бир дөләтниң америкаға қошулуп һәрикәт елип беришиниң қанчилиқ муһимлиқини тәкитлимисәм болмайду. Шуни әскәртип өтмәкчимәнки, америка һазирғичә хитай әмәлдарлириға қарши әмәлий һәрикәт елип барған бирдин-бир дөләт.

Мухбир: америка уйғурлар мәсилисидә өзиниң авазини әң җараңлиқ шәкилдә ипадилигән дөләт болуп һесаблиниду. явропа дөләтлириму охшаш шәкилдә авазини чиқириватиду. Әмма мусулман дөләтләр тамамән сүкүттә турмақта. Америка немә үчүн уйғурларниң һәқ-һоқуқини қоғдаватқан, шундақла хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан (буни мәйли «мәдәнийәт қирғинчилиқи», «нопус қирғинчилиқи» яки «инсанийәткә қарши җинайәт» дейишимиздин қәтийнәзәр) бастуруш сиясити вә зиянкәшликлирини тохтитишқа чақириқ қилған бирдин-бир дөләт болуп қалди?

Ортагус ханим: мән билмәймән. Әмма сизниң дегиниңиз орунлуқ. Тоғра иш қилишниң вақти һечзаман өтүп кәтмәйду. Шуңа биз башқа дөләтләрниңму бу һәқтә еғиз ечиш, әйибләш вә нутуқ сөзләш қатарлиқ усуллар биләнла чәклинип қалмастин, бәлки йәнә америкаға қошулуп һәрикәткә өтишини һәмдә уйғурларниң қабаһәтлик вәзийитини унтуп қалмаслиқини тәвсийә қилимиз.

Мухбир: түнүгүн әнглийәниң дуня сода тәшкилати вә б д т да турушлуқ җәнвәдики баш әлчиси 20 нәччә дөләткә вакалитән сөз қилип, хитай һөкүмитиниң б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң уйғур райониға берип зиярәт қилишиға йол қоюшини чақириқ қилди. Америка һөкүмити бу чақириқни қолламду, шуниң билән биргә йәнә хитайни буни бәҗа кәлтүрүшкә чақириқ қиламду? әгәр шундақ қилса, қандақ шараит астида болиду?

Ортагус ханим: сиз билгәндәк, биз омумән шинҗаңға вә у йәрдики уйғурларни вә башқа аз санлиқ милләтләрни қамиған лагерларға һәқиқий түрдә кириш йолини ечип беришни оттуриға қойған һәр қандақ тәләпни қоллаймиз. Мән давамлиқ кишиләргә, болупму америкалиқларға немиләрниң йүз бериватқинини чүшәндүрмәкчи болғинимда, районда аз дегәндә бир милйон мусулманниң лагерларға соланғанлиқини ейтимән. Биз билидиған сан һазирчә мушу. Әмма әмәлий сан бәлким буниңдинму көп болуши мумкин. Әгәр бир милйон христиан яки бир милйон йәһудий лагерларда соланған болса, буниңға дуня қандақ инкас қайтурған болатти? бизниң мусулман қериндашлиримиз лагерларға ташланғанда биздә чоқум охшаш инкас болуши керәк. Шинҗаңда йүз бериватқан ишларниң һәқиқий маһийитини инсанларға билдүргили болидиған очуқ-ашкара бир пурсәт болса, биз қарши алимиз. Бизгә керәк болғини хитайниң оюн көрситиши әмәстур. Биз тәсири бар инсанларниң тәкшүрүп көрүшини, йәни инавити бар инсанларниң тәкшүрүп әмәлий әһвални билишини халаймиз.

Мухбир: сиз хитай һөкүмитиниң һазир хоңкоңда елип бериватқан һәрикәтлиригә қарап, хитай һөкүмити лагерларни тақиши, униңға қамалған уйғур вә башқа милләт тутқунлирини қоюп бериши мумкин дәп ойламсиз?

Ортагус ханим: һазир улар йәнила шинҗаң мәсилисини дөләт хәвпсизлики вә терроризмға қарши күрәш дегән темилар билән чүшәндүрүватиду. Әмма бундақ қараш әлвәттә тоғра әмәс. Бизниң терроризмға қарши әлчимиз нәйтен сейлз бундақ қарашни тамамән рәт қилип, униң терроризмға қарши муназириләрниң һечқандақ бир қисмиға тәвә әмәсликини билдүргән иди. Бу лагерларда йүз бериватқан дәпсәндичиликләр, йәни диний етиқадни дәпсәндә қилидиған етиқадидин мәҗбурий ваз кәчтүрүш вә чошқа гөши йегүзүш қатарлиқ қилмишлар тоғрисида нурғун доклатлар елан қилинди. Биз һазир иккинчи дуня урушидин кейин шәкилләнгән дуня тәртипидә яшимақтимиз. Президент трампниң дөләт хәвпсизлик истратегийәси ичидә ейтилған америка, хитай вә русийәдин ибарәт бүйүк күчләр арисидики риқабәтгә нәзәр ташлиған вақтимизда, дунядики әлләр бу лагерларға қарап өзидин бу соалларни сориши керәк, дәп ойлаймиз. Йәни хитай һөкүм сүргән дуня мушундақ боламду? хитай биздин LV сомкиси билән б м в маркилиқ машиниларни алсила, биз нәзәримизни башқа йәргә бурап, лагерларға қаримаслиқимиз керәкму? бундақ қилсақ әрзимду?

Мухбир: бәзи паалийәтчиләр вә илгирики һөкүмәт хадимлири һазирқи һөкүмәт уйғурларға дегәндәк көп иш қилип бәрмиди дейишиду. Сиз бу қарашларға қандақ инкас қайтурисиз?

Ортагус ханим: бу бир күлкилик гәп. Биз (уйғурлар мәсилисидә) бирдин-бир һәрикәт елип барған вә елип бериватқан дөләт. Шинҗаңда йүз бериватқан ишлар бәкму қәбиһ. Биз дуняни бу мәсилигә көңүл бөлүшкә мәҗбурлаватимиз. Мән ташқи ишлар министири майк помпейо үчүн хизмәт қилғинимдин, болупму мушу мәсилә үстидә ишлигинимдин интайин пәхирлинимән. Әгәр у бу мәсилини давамлиқ тәкитләп турмиған болса, бу мәсилиниң бундақ бир юқири пәллигә чиқиши мумкин болмиған болатти. У мән қатнашқан һәммә сорунда уйғурларниң гепини қилиду. Униң (уйғурлар тоғрилиқ) гәпни қилмиған соруни йоқ. Уйғур хәлқи майк помпейониң қоллиғучиси, дости вә иттипақдишидур.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт