Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi morgan ortagus: Uyghurlar mesiliside "Heriketke ötidighan waqit keldi"

Muxbirimiz alim séyitof
2020-07-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining diréktori alim séyitof ependi amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi morgan ortagus xanimni ziyaret qiliwatqan körünüsh. 2020-Yili 2-iyul, washin'gton.
Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining diréktori alim séyitof ependi amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi morgan ortagus xanimni ziyaret qiliwatqan körünüsh. 2020-Yili 2-iyul, washin'gton.
Photo: RFA

Muxbir: bayanatchi ortagus xanim, sizning bügünki ziyaritimizge waqit ajratqiningizgha köp rehmet!

Ortagus xanim: erzimeydu.

Muxbir: méning aldi bilen sorimaqchi bolghinim, düshenbe küni doktor adri'an zénz xitay hökümitining Uyghur ayallirigha qarita tughut cheklesh we mejburiy hamile chüshürüsh siyasiti yürgüzüp, Uyghurlarni assimilyatsiye qiliwatqanliqi toghriliq küchlük bir doklat élan qildi. Shundin kéyin amérika tashqi ishlar ministiri pompéyo özining bu mesilige köngül bölidighanliqini bildürdi we bu doklattiki mezmunlar "Insanni chöchütidu" dédi. U yene bashqa döletlernimu amérikagha qoshulup, xitayning Uyghurlargha qaratqan insan qélipidin chiqqan ziyankeshliklirini axirlashturushqa chaqirdi. Yawropa parlaméntining ezalirimu bashqa döletler bilen birlikte xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan wehshiy qilmishlirini toxtitishqa chaqirdi. Siz amérika bilen yawropa elliri bu mesilide ortaq heriket élip bérip, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan zorawan qilmishlirini axirlashturushi zörür dep qaramsiz?

Ortagus xanim: méni bügün ziyaret qilghiningizgha köp rehmet! bu bügünki dunyadiki insanni eng chüchütidighan weqelerning biri bolup hésablinidu. Ötkenki bir qanche yil ichide Uyghur xelqining béshigha kelgen künler shexsen manga qattiq tesir qildi. Méning érimning a'ilisidikiler yehudiy. Ularning a'ilisidikilerning mutleq köp qismi eyni waqitta amérikagha kéliwalghan bolsimu, emma ularning polsha, wén'giriye we bashqa jaylardiki bir qisim qérindashliri yehudiy chong qirghinchiliqining tesirige uchrighan. Emdi siz Uyghurlarning nöwettiki weziyitige nezer salsingiz, ular duch kéliwatqan ziyankeshlikler yehudiy chong qirghinchiliqidin kéyinki eng éghir jinayet bolup hésablinidu. Shunga tarixiy nezer bilen qarisingiz, bu insanni qattiq chöchütidu. Ikkinchidin, men bir ayal bolush süpitim bilen siz tilgha alghan munasiwetlik doklattiki irqiy we diniy étiqadi seweblikla mejburiy halda ayallarning balisini chüshürüwétish yaki mejburiy tughmas qiliwétish qilmishlirini héch eqlimge sighduralmaymen. Shundaqla buningdinmu artuq bir rezil qilmishni tesewwur qilalmaymen. Tiwittérda manga egishidighanlar méning tunji balamgha éghir ayaq bolghanliqimni bilidu. Zénz ependining bu doklati élan qilin'ghandin kéyin, men bir tughut aldidiki éghir'ayagh ayal bolush süpitim bilen qelbim Uyghur ayalliri üchün ah urdi. Men üchün dunyadiki köp qisim kishilerning bu rezil qilmish toghriliq gep qilmasliqi manga nisbeten insan qobul qilalaydighan bir ish emes. Bu mesile üstide söz échish intayin muhim. Emma bizge heqiqeten kéreklik bolghini emeliy heriket. Mana körüp turupsiz, tashqi ishlar ministirliqi bilen soda ministirliqi shundaqla tramp hökümiti bir yürüsh heriketlerni élip bardi. Tashqi ishlar ministiri pompéyo Uyghurlarning qabahetlik weziyitini üzlüksiz tilgha élip keldi. U tashqi ishlar ministiri bolghan ötken ikki yildin béri Uyghur mesilisini özining nutuqliridiki asasliq diqqet merkizige aylandurdi. Biz bu mesilide söz échishtin bashqa yene shinjangdiki depsendichiliklerde rol oynighan xitay emeldarlirigha wiza cheklimisi qoyduq. Mana bügün tashqi ishlar ministiri pompéyo, soda ministirliqi we amérika ana wetenni qoghdash ministirliqi bilen birlikte téximu köp shirketlerni cheklesh toghrisida bayanat élan qildi. Soda ministérliqimu shinjangda ish élip bériwatqan shirketlerni özining mu'essese tizimlikige kirgüzdi. Shunga biz dawamliq Uyghurlargha qandaq qilsaq téximu köp yardem qilalaymiz dégenlerni oylap we bahalap turuwatimiz. Méningche, qilishqa tégishlik ikkinchi basquchtiki yene bir muhim ish, bizning yawropadiki dostlirimiz, ittipaqdashlirimiz, musulman nopusi köp döletler we diniy erkinlikke hem kishilik hoquqqa köngül bölidighan kim bolushidin qet'iynezer, biz ularning bu mesile üstide éghiz échishini qarshi alimiz. Emdi hazir heriketke ötidighan waqit keldi. Yeni ularning amérika bilen birlikte shinjangdiki zulumgha shérik bolghan hökümet emeldarliri we bu rayonda soda élip barghan shirketlirining mes'uliyitini sürüshtüridighan waqti yétip keldi.

Muxbir: sizningche, amérika hökümiti özining yawropadiki ittipaqdashliri we musulman dostliri bilen birlikte Uyghur mesilisini aldimizdiki b d t omumiy kéngishige, hetta b d t xewpsizlik kéngishige élip chiqishi mumkinmu?

Ortagus xanim: men buni mumkin dep qaraymen. Prézidént tramp ötken yilidiki omumiy kéngeshte tunji qétimliq dölet rehberliri derijilik diniy erkinlik ministérlar yighinigha sahibxaniliq qildi. Biz bu yighinda diniy erkinlikke alahide étibar berduq. Biz tashqi ishlar ministiri bilen nurghun ishlarni élip barduq. Men bir Uyghur ayalni ziyaret qildim. Shunga biz yuqiri derijiliklerdin bashlap bu mesilige dawamliq köngül bérimiz. Siz bilgendek, prézidént "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" gha imza qoydi. Buninggha bizning dölet mejlisimiz yéqindin hemdemde boldi. Men bizning yawropadiki ittipaqdashlirimizning, musulman nopusi köp bolghan döletlerning, shundaqla diniy erkinlik we kishilik hoquqqa köngül bölidighan her qandaq bir döletning amérikagha qoshulup heriket élip bérishining qanchiliq muhimliqini tekitlimisem bolmaydu. Shuni eskertip ötmekchimenki, amérika hazirghiche xitay emeldarlirigha qarshi emeliy heriket élip barghan birdin-bir dölet.

Muxbir: amérika Uyghurlar mesiliside özining awazini eng jarangliq shekilde ipadiligen dölet bolup hésablinidu. Yawropa döletlirimu oxshash shekilde awazini chiqiriwatidu. Emma musulman döletler tamamen sükütte turmaqta. Amérika néme üchün Uyghurlarning heq-hoquqini qoghdawatqan, shundaqla xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan (buni meyli "Medeniyet qirghinchiliqi", "Nopus qirghinchiliqi" yaki "Insaniyetke qarshi jinayet" déyishimizdin qet'iynezer) basturush siyasiti we ziyankeshliklirini toxtitishqa chaqiriq qilghan birdin-bir dölet bolup qaldi?

Ortagus xanim: men bilmeymen. Emma sizning déginingiz orunluq. Toghra ish qilishning waqti héchzaman ötüp ketmeydu. Shunga biz bashqa döletlerningmu bu heqte éghiz échish, eyiblesh we nutuq sözlesh qatarliq usullar bilenla cheklinip qalmastin, belki yene amérikagha qoshulup heriketke ötishini hemde Uyghurlarning qabahetlik weziyitini untup qalmasliqini tewsiye qilimiz.

Muxbir: tünügün en'gliyening dunya soda teshkilati we b d t da turushluq jenwediki bash elchisi 20 nechche döletke wakaliten söz qilip, xitay hökümitining b d t kishilik hoquq aliy komissarining Uyghur rayonigha bérip ziyaret qilishigha yol qoyushini chaqiriq qildi. Amérika hökümiti bu chaqiriqni qollamdu, shuning bilen birge yene xitayni buni beja keltürüshke chaqiriq qilamdu? eger shundaq qilsa, qandaq shara'it astida bolidu?

Ortagus xanim: siz bilgendek, biz omumen shinjanggha we u yerdiki Uyghurlarni we bashqa az sanliq milletlerni qamighan lagérlargha heqiqiy türde kirish yolini échip bérishni otturigha qoyghan her qandaq telepni qollaymiz. Men dawamliq kishilerge, bolupmu amérikaliqlargha némilerning yüz bériwatqinini chüshendürmekchi bolghinimda, rayonda az dégende bir milyon musulmanning lagérlargha solan'ghanliqini éytimen. Biz bilidighan san hazirche mushu. Emma emeliy san belkim buningdinmu köp bolushi mumkin. Eger bir milyon xristi'an yaki bir milyon yehudiy lagérlarda solan'ghan bolsa, buninggha dunya qandaq inkas qayturghan bolatti? bizning musulman qérindashlirimiz lagérlargha tashlan'ghanda bizde choqum oxshash inkas bolushi kérek. Shinjangda yüz bériwatqan ishlarning heqiqiy mahiyitini insanlargha bildürgili bolidighan ochuq-ashkara bir purset bolsa, biz qarshi alimiz. Bizge kérek bolghini xitayning oyun körsitishi emestur. Biz tesiri bar insanlarning tekshürüp körüshini, yeni inawiti bar insanlarning tekshürüp emeliy ehwalni bilishini xalaymiz.

Muxbir: siz xitay hökümitining hazir xongkongda élip bériwatqan heriketlirige qarap, xitay hökümiti lagérlarni taqishi, uninggha qamalghan Uyghur we bashqa millet tutqunlirini qoyup bérishi mumkin dep oylamsiz?

Ortagus xanim: hazir ular yenila shinjang mesilisini dölet xewpsizliki we térrorizmgha qarshi küresh dégen témilar bilen chüshendürüwatidu. Emma bundaq qarash elwette toghra emes. Bizning térrorizmgha qarshi elchimiz neytén séylz bundaq qarashni tamamen ret qilip, uning térrorizmgha qarshi munazirilerning héchqandaq bir qismigha tewe emeslikini bildürgen idi. Bu lagérlarda yüz bériwatqan depsendichilikler, yeni diniy étiqadni depsende qilidighan étiqadidin mejburiy waz kechtürüsh we choshqa göshi yégüzüsh qatarliq qilmishlar toghrisida nurghun doklatlar élan qilindi. Biz hazir ikkinchi dunya urushidin kéyin shekillen'gen dunya tertipide yashimaqtimiz. Prézidént trampning dölet xewpsizlik istratégiyesi ichide éytilghan amérika, xitay we rusiyedin ibaret büyük küchler arisidiki riqabetge nezer tashlighan waqtimizda, dunyadiki eller bu lagérlargha qarap özidin bu so'allarni sorishi kérek, dep oylaymiz. Yeni xitay höküm sürgen dunya mushundaq bolamdu? xitay bizdin LV somkisi bilen b m w markiliq mashinilarni alsila, biz nezerimizni bashqa yerge burap, lagérlargha qarimasliqimiz kérekmu? bundaq qilsaq erzimdu?

Muxbir: bezi pa'aliyetchiler we ilgiriki hökümet xadimliri hazirqi hökümet Uyghurlargha dégendek köp ish qilip bermidi déyishidu. Siz bu qarashlargha qandaq inkas qayturisiz?

Ortagus xanim: bu bir külkilik gep. Biz (Uyghurlar mesiliside) birdin-bir heriket élip barghan we élip bériwatqan dölet. Shinjangda yüz bériwatqan ishlar bekmu qebih. Biz dunyani bu mesilige köngül bölüshke mejburlawatimiz. Men tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo üchün xizmet qilghinimdin, bolupmu mushu mesile üstide ishliginimdin intayin pexirlinimen. Eger u bu mesilini dawamliq tekitlep turmighan bolsa, bu mesilining bundaq bir yuqiri pellige chiqishi mumkin bolmighan bolatti. U men qatnashqan hemme sorunda Uyghurlarning gépini qilidu. Uning (Uyghurlar toghriliq) gepni qilmighan soruni yoq. Uyghur xelqi mayk pompéyoning qollighuchisi, dosti we ittipaqdishidur.

Toluq bet