Дуняда кәмситишкә вә зиянкәшликкә учраватқан мусулманлар һәққидә испат аңлаш тор йиғини өткүзүлгән

Мухбиримиз җәвлан
2022.07.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Дуняда кәмситишкә вә зиянкәшликкә учраватқан мусулманлар һәққидә испат аңлаш тор йиғини өткүзүлгән Том ләнтос кишилик һоқуқ комитети өткүзүлгән испат аңлаш йиғинида америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси нури түркәл әпәнди сөзлимәктә. 2022-Йили 30-июн.
house.gov

“хитайдики уйғурлар билән бермадики роһинга мусулманлири дуняда һазир әң еғир кәмситишкә вә йоқитишқа, йәни ирқий қирғинчилиққа учраватқан мусулманлардур”. Мана бу 30-июн күни “дуняда кәмситишкә вә зиянкәшликкә учраватқан мусулманлар испат аңлаш тор йиғини” да әң көп тәкитләнгән нуқта болған. Бу йиғинда йәнә һиндистан, пакистан, русийә, негирийә вә башқа дөләтләрдики мусулманларниң охшимиған дәриҗидә кәмситилиш вә зиянкәшликкә учраватқанлиқи, бу хил кишилик һоқуқ җинайәтлирини қандақ тохтитиш вә зиянкәшликкә учриған мусулманларға қандақ ярдәм бериш мәсилилири музакирә қилинған.

Том ләнтос кишилик һоқуқ комитети 30-июн күни өткүзгән бу испат аңлаш йиғиниға америка авам палата әзаси, америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси җим мәкговрен (Jim Mcgovern), америка авам палата әзаси илхан өмәр, америка авам палата әзаси крес симис (Chris Smith) қатарлиқлар риясәтчилик қилған болуп, америка ташқий ишлар министирлики хәлқара диний әркинлик әлчиси рашид һүсәйин, америка ташқи ишлар миниситирлики хәлқара җинайи ишлар әдлийә әлчиси бес ван шак (Beth Van Schack), америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси нури түркәл қатарлиқлар гуваһ бәргүчиләр сүпитидә қатнашқан.

Том ләнтос кишилик һоқуқ комитети өткүзүлгән испат аңлаш йиғиниға америка авам палата әзаси, америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси җим мәкговрен (Jim Mcgovern) риясәтчилик қилмақта. 2022-Йили 30-июн.
Том ләнтос кишилик һоқуқ комитети өткүзүлгән испат аңлаш йиғиниға америка авам палата әзаси, америка дөләт мәҗлиси хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси җим мәкговрен (Jim Mcgovern) риясәтчилик қилмақта. 2022-Йили 30-июн.
house.gov

Америка авам палата әзаси, том лонтос кишилик һоқуқ комитетиниң рәиси җим мәкговрен ечилиш нутуқи сөзләп, мәзкур комитетиниң вәзиписи вә нишани һәққидә тохталди. У бу комитетниң дунядики аз санлиқ милләт мусулманлириниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә учраш әһвалиға йеқиндин диққәт қилидиғанлиқини, хитайда ирқий қирғинчилиққа учраватқан уйғурлар билән бермада қирғин қилинип өй-маканидин айрилған роһинга мусулманлириниң кишилик һоқуқини қоғдашни һәр вақит тәкитләш вә һәрикәт қоллиниш керәкликини билдүрди. У “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни чиқиришиниң бу йолда бесилған әмәлий бир қәдәм икәнликини, уни иҗра қилишниң хитайниң иқтисадиға зәрбә берип, уйғурларниң һәқ-һоқуқини қоғдаш җәһәттә бәлгилик рол ойнайдиғанлиқини көрситип өтти.

Америка авам палата әзаси кирис симис бу йиғинда қилған сөзидә, йеқинда ашкариланған “шинҗаң сақчи һөҗҗәтлири” дики испатларниң хитайниң уйғур мусулманлириға коллектип һалда ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқини, җинсий хорлуқ, мәҗбурий қуллуқ, орган әткәсчилики җинайәтлириниң давам қилип келиватқанлиқини билдүрди. У йәнә 2018-йил елип берилған испат аңлаш йиғинида, меһригүл турсунниң хитай сақчилириниң қийнашлириға чидимай, “мени өлтүрүвәт” дегәнлирини тилға елип, хитайниң бу хил қәбиһ қийнаш усуллириниң һелиһәм давам қилип келиватқанлиқини, уйғурларниң пәқәт түркий хәлқ вә мусулман болғанлиқи үчүнла бу азаб-оқубәтләргә дучар болғанлиқини баян қилди.

Том ләнтос кишилик һоқуқ комитети өткүзүлгән испат аңлаш йиғинида америка авам палата әзаси крес симис (Chris Smith) сөзлимәктә. 2022-Йили 30-июн.
Том ләнтос кишилик һоқуқ комитети өткүзүлгән испат аңлаш йиғинида америка авам палата әзаси крес симис (Chris Smith) сөзлимәктә. 2022-Йили 30-июн.
house.gov

Америка парламент әзаси илхан өмәр өткән йилларда хитайниң уйғурларни бастурушта американиң террорлуққа қарши урушидин устилиқ билән пайдиланғанлиқини билдүрди. У сөзидә хитайдин башқа йәнә русийә, һиндистан вә мисир қатарлиқ дөләтләрниң террорлуқ тәһдитини баһанә қилип, мусулманларға зиянкәшлик қиливатқанлиқини, америкадиму бәзи мәсилиләрниң сақлиниватқанлиқини көрситип өтти вә “биз әркинликкә еришмигичә һечқайси дин яки мәзһәп әркинликкә еришәлмәйду” деди.

Америка ташқий ишлар министирлики хәлқара диний әркинлик әлчиси рашид һүсәйин бу йиғинда бәргән гуваһлиқида мундақ дегән: “бу айниң бешида америка ташқий ишлар минситири антони блинкин 2000 бәттин артуқ хәлқара диний әркинлик доклатини елан қилип, хитайниң уйғурларни асас қилған аз санлиқ милләт мусулманлириға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқини тәкитлиди. Дуняда һазир көплигән дөләтләрдә диний милләтчилик, йәһудийларға дүшмәнлик қилиш, мусулманларға өчмәнлик қилиш кәйпияти өрлимәктә. Иҗтимаий таратқуларда аз санлиқ етиқадчиларға төһмәт чаплаш вә тәһдит селиш арқилиқ кишиләрни зораванлиққа күшкүртидиған питнә-пасатлар көпәймәктә. Һөкүмәтләр тинчлиқ вә муқимлиқни сақлашни баһанә қилип террорлуққа қарши туруш қанунини иҗра қиливатимиз дәп, аз санлиқ милләт етиқадчлириға бастуруш елип бармақта”.

Америка ташқий ишлар миниситирлики хәлқара җинайи ишлар әдлийә әлчиси бес ван шак җинайи ишлар нуқтисидин сөз қилип, хитайдики уйғурлар билән бермадики роһинга мусулманлириға заманиви қирғинчилиқ йүргүзүлүп кәлгәнликини қәйт қилған. У сөзидә ирқий қирғинчилиқ җинайитидин башқа, инсанийәткә қарши җинайәтниңму хәлқарада қаттиқ чәклинидиғанлиқини вә униңдин һесаб елиш керәкликини, кишилик һоқуқни қоғдайдиған дөләтләр билән бирлишип “магнетиски қануни” ни йолға қоюшниң зөрүрлүкини тәкитлигән. У йәнә хитайниң хәлқара җазадин қечиш үчүн җинайитини йошуруп, тәтүр тәшвиқат елип баридиғанлиқини, шуңа бу қетим мишел бачелетниң хитай зияритиниң мәғлуб болғанлиқини, хитайниң җинайәт пакитлирини топлаш үчүн мустәқил тәкшүрүш органлирини қуруш керәкликини оттуриға қойған.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң рәиси нури түркәл бу йиғинда бәргән гуваһлиқида хитайниң уйғурларға йүргүзүп келиватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәлирини тәпсилий баян қилғандин башқа, дуняниң һәр қайси җайлиридики мусулманлар учраватқан кәмситиш вә зиянкәшликләрни көрситип өткән вә мундақ дегән: “диний әркинликни дәпсәндә қилиш мәйли һөкүмәт тәрәптин болсун-болмисун, һәргиз сәл қарилидиған мәсилә әмәс. Тәтқиқатлар шуни көрсәттики, диний әркинликни қоғдайдиған дөләтләр һаятий күчкә толған демократийә вә сиясий түзүмгә игә, уларниң иқтисади вә хәлқниң турмуши үзлүксиз гүлләнгән; тоқунуш вә зораванлиқлар аз болғанчә муқимлиқи техиму күчәйгән. Әксичә диний әркинликни дәпсәндә қилидиған вә уни қоғдимайдиған дөләтләрдә намратлиқ, малиманчилиқ, уруш, террорлуқ, зораванлиқ һәрикәтлири йилтиз тартқан.”

Йиғинниң ахирида нури түркәл әпәнди америка авам палата әзалиридин крис симис вә илхан өмәрниң соаллириға җаваб бәрди вә америка дөләт мәҗлисигә муһим тәклипләрни сунди. Буниң ичидә америка һөкүмити қилалайдиған “уйғур мәҗбурий әмгикиниң алдини елиш қануни” ни толуқ иҗра қилиш, уйғур мусапирлириға ярдәм бериш, хитайниң йүз абройини төкидиған вә мәнпәәтини зиянға учритидиған сиясий тәдбирләрни көпләп йолға қоюш қатарлиқ мәзмунлар орун алған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.