Uyghur oqughuchining xitaydiki sergüzeshtliri we chet'ellik gén tetqiqatchisining xitay bilen bolghan hemkarliqi

Muxbirimiz sada
2019-07-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur déhqanlarni yighiwélip qan ewrishkisi éliwatqan körünüsh.
Uyghur déhqanlarni yighiwélip qan ewrishkisi éliwatqan körünüsh.
chinanews.com

Amérika döletlik ammiwi radiyosi 19-iyul küni Uyghurlargha munasiwetlik bir radi'o programmisi tarqatqan bolup, uningda amérikadiki bir Uyghur oqughuchining Uyghur diyarida bashtin kechürgen sergüzeshtliri bayan qilinidu we xitay bilen gén tetqiqatida hemkarlashqan chet'ellik tetqiqatchining Uyghurlargha keltürgen yoshurun ziyini tepsiliy tonushturulidu.

"Amérikaliqlar qandaq qilip bilip-bilmey xitaydiki nazaretning küchiyishige hemdemde bolup qalidu?" namliq bu radi'o programmisining aldinqi böliki nöwette amérikada doktorluqta oquwatqan, ikki yil ilgiri Uyghur diyarigha tetil ötküzüsh üchün qaytqanda xitay saqchiliri teripidin 28 kün solap qoyulghan Uyghur yash alim (yalghan isim) ning hékayisi bilen bashlinidu. Programma töwendikidek dawamlishidu: 

Ikki yil ilgiri alim tetil üchün weten'ge qaytish meqsitide amérikadin Uyghur diyarigha qarap yolgha chiqqan. Ayropilan menzilge qonushi bilenla saqchilar uni ayropilandin chüshürüp, töt sa'et uni axturghan we so'al-soraq élip barghan. Töt sa'ettin kéyin uni "Jem'iyet tertipige buzghunchiliq qilghan" dégen namda tutqun qilghan. 

Uningdin kéyin saqchilar uni "Salametlik tekshürtüsh" namida doxturxanigha élip bérip, uninggha qarita ultra awaz dolqunluq tekshürüsh élip barghan. Programma dawamida muxbir uningdin "Bu hamilidar ayallarni tekshürgende ishlitilidighan ultra awaz dolqunluq tekshürüsh bilen oxshashmu? ular bundaq usulda sizning neringizni tekshüridu?" dep sorighinida, u "Belkim ichki ezalirim bölishi mumkin," dep jawab bergen. 

Arqidinla saqchilar alimni bir öyge ekirip, uning herxil halettiki yüz shekli, chiray ipadisi qatarliqlarni süretke tartiwalghan. Uningdin kéyin uning qan ewrishkisini élip, ismi we kimlik nomuri bilen bille bir sanduqqa sélip qoyghan. Hetta uni Uyghur yéziqida yézilghan bir abzasni ünlük oqutup awazini ün'alghugha éliwalghan. Mushu waqitta u xitay hökümitining özining barliq uchurlirini yuqiriqidek usullar arqiliq toplawatqanliqini hés qilghan. 

Alimning éytip bérishiche, u özining qan ewrishkisi sélin'ghan sanduqtin nechche yüzligen ewrishkilirining igilirining ismi we kimlik nomuri bilen bille qoyup qoyulghanliqini körgen.

Doxturxanidiki "Salametlik tekshürüsh" axirlashqandin kéyin, saqchilar uni tutup turush ornigha apirip qoyghan. Alim u yerdiki künlirini xitay kompartiyisining qizil teshwiqat filimlirini körüsh, kompartiyeni medhiyilesh we "Diniy ashqunluq" qa qarshi qa'ide-tüzümlerni yadlash bilen ötküzgen. 

Shundaq qilip alim 28 kün xitayning tutup turush ornida yatqandin kéyin, saqchilar tuyuqsiz uninggha chiqip ketse bolidighanliqini éytqan. U buni anglap axiri erkinlikke chiqidighanliqi, tetilni xatirjem ötküzüp oqush bashlan'ghanda amérikigha qaytip kélidighanliqi dégendek bir qatar "Shérin xiyal" larni sürgen. Halbuki ré'alliq u oylighandek bolmighan. 

Uning ilgiri sürüshiche, saqchilar uni türmidin chiqirip öyige apirip qoyghan. Alimni heyran qaldurghan yéri, olturaq binaning ichi-sirti pütünley közitish kaméraliri bilen qorshalghan, etrapta köpligen atalmish "Xelqqe qulayliq saqchi ponkiti" qurulghan, hettaki olturaq binaning astidiki yol boyida saqchi mashinisi toxtitilghan. Del mushu waqitqa kelgende u özini "Üsti ochuq türme" de yashawatqandek hés qilghan. 

Alimning yenimu ichkirilep sözlep bérishiche, u bir küni dosti bilen soda-saraygha kirgende, ular ishikning aldidiki tekshürüsh nuqtisida xitay kimlikini ashkarilighan. Nöwet alimgha kelgende u qet'iy oylap baqmighan bir hadise yüz bergen, u bolsimu sikenirlesh üskünisi sériq renglik signalni bergen. Buni körüp xitay saqchilar uni ishxanigha kirishke teklip qilghan we uningdin bir qisim so'allarni soraydighanliqini bildürgen. Özining mutleq tutulup kétidighanliqini perez qilghan alim ümidsizlik bilen ishxanigha kirip, özining néme ishni xata qilghanliqini sorighinida, saqchilar uninggha "Sen eng yaxshisi tala-tüzge chiqmay öyüngde oltur" dep uni ketküziwetken. 

Shuningdin kéyin alim özining kimlik kinishkisida qandaq mesile barliqi heqqide köp oylan'ghan. Bir kün'ge kelgende uning hökümette ishleydighan bir dosti qol téléfonidiki melum bir yumtal arqiliq uning salahiyitini tekshürüp bergen. Netijide shu ayding boldiki, saqchi ponkitida sayrighan sériq renglik belge bergen signal emeliyette hökümetning jinayet ötküzgenlerni perqlendürüsh üchün qollinidighan bir belgisi iken. Alimgha u dostining dep bérishiche, sériq belge qoyulghan kishiler chet'elge chiqalmaydiken. 

Tetil axirliship yéngi mewsum bashlinishqa yéqin qalghanda bu "Shum xewer" ni anglighan alim qattiq endishige chüshken. Shundaqtimu u héchqandaq ishni bilmigen qiyapette amérikigha uchidighan ayropilan bélitini sétiwalghan. Mangidighan küni u xitay chégrasidin chiqiwatqanda, munasiwetlik xadimlar teripidin tutup qélin'ghan we töt sa'et so'al-soraqqa uchrighan we ayropilan'gha chiqalmighan.

Saqchilar uninggha etisi qayta kélishini éytqan. "Belkim saqchilarning idiyisi özgirip qélip méni amérikagha yolgha séliwetse ejeb emes" dégendek xiyallarni könglige pükken alim etisi ayrodromgha esli belgilen'gen waqittin xéli burun kelgen. Qisqa muddetlik soraqqa tartishtin kéyin, saqchilar uni ayropilan'gha chiqqili qoyghan. 

Mezkur radi'o programmisining ikkinchi bölikide muxbirning Uyghurlarning gén ewrishkisini élish we uni xitay puqraliridin perqlendürüshte xitay hökümiti bilen hemkarlashqan amérikadiki dangliq uniwérsitétlardin "Yél uniwérsitéti" ning gén tetqiqatchisi kennis kid bilen ötküzgen söhbiti anglighuchilarning huzurigha sunulidu. 

Kennis kid 2010-yili xitay jama'et xewpsizliki ministirliqi teripidin béyjingni ziyaret qilishqa teklip qilinidu. Béyjinggha barghandin kéyin u mezkur ministirliqning aliy derijilik xitay tetqiqatchi bilen körüshidu. U xitay kennis kidqa özining gén tetqiqat sahesige qiziqidighanliqini hemde xitaydiki herqaysi milletlerning gén ewrishkisini ishlitish imtiyazining barliqini éytidu we uninggha hemkarlishish teklipini sunidu. 

Kennis kid bu teklipke derhalla qoshulidu we u xitay tetqiqatchini "Yél uniwérsitéti" diki tejribixanisigha teklip qilidu. Ularning bir yilgha dawamlashqan hemkarliqida xitay tetqiqatchi oxshimighan milletlerning, yeni xitay nishan qilghan Uyghur, qazaq, tajik we qirghiz qatarliq milletlerning gén ewrishkisini qandaq perqlendürüshni öginiwalidu. 

Söhbet jeryanida muxbir we kennis kidning di'alogi töwendikidek dawamlishidu: 

Muxbir: siz özingizni héchnémini xata qilmidim, dep oylamsiz?

Kennis kid: men héchnémini xata qilmidim. 

Muxbir: nöwette biz hemmimiz bu milletlerning gén ewrishkisining shu kishining maqulliqisiz élin'ghanliqini bilimiz.

Kennis kid: u xitay tetqiqatchi manga bu ewrishkilerning igilirining maqulluqidin ötkendin kéyin yighilghanliqini bildürgenidi.

Muxbir: siz bu heqte u xitay tetqiqatchigha so'almu qoymapsizde?

Kennis kid: men némige asasen uninggha so'al qoyimen?

Amérikadiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining bu hadisige qarita élip barghan tekshürüshliridin melum bolushiche, kennis kid peqet xitay tetqiqatchi teminligen gén ewrishkisidin élin'ghan uchurlar üstide tetqiqat élip bérishtin bashqa, xitayni özining tejribixanisidiki irsiyet ewrishkisi bilenmu teminligen iken. 

Muxbir: nöwette xitayning Uyghurlargha tutqun qattiq qol siyasiti heqqide sizning anglighan-bilgenliringizge asasen, siz heqiqeten bu gén ewrishkilerning u xitay tetqiqatchi éytqinidek ewrishke igilirining ijazitidin ötkendin kéyin yighilghan dégen, gepke ishinemsiz?

Kennis kid: men bu gepke mutleq ishinimen déyelmeymen, biraq yene bir jehettin toluq ishenmeslikimmu mumkin emes. Men kelgüside néme ishlarning bolidighanliqini bilelmeymen.

Kennis kidning eyibligüchiliri uning xitay bilen gén tetqiqati jehettin hemkarlishish bilen birge, xitaygha bir ademning Uyghur yaki emeslikini perqlendüreleydighan üskinini qolgha chüshürüshige yardem bergenlikinimu bildürgen. 

Muxbir: undaqta siz xitay jama'et xewpsizliki ministirliqigha siz teminligen irsiyet ewrishkisini ishlitishni toxtitish heqqide söz qilip baqtingizmu? 

Kennis kid: qildim.

Muxbir: ular toxtitimiz dédimu?

Kennis kid: ular méning sözümge jawab qayturmidi. 

Programma axirida muxbir amérikadiki Uyghur oqughuchi alimdin kennis kidning bu qilmishigha qandaq qaraydighanliqini sorighinida, alim jawaben: "Adem bolghan iken, xataliq sadir qilishtin saqlinalmaydu. Biraq uning qilghanliri méni yenila qattiq ghezeblendüridu. Uning xitay bilen hemkarliship qilghan ghayet zor tetqiqati we shu tetqiqatning Uyghurlargha keltürgen yoshurun ziyinigha nisbeten méning uninggha ich aghritishim besiy müshkül bir ish," deydu. 

Yéqindin buyan gén tetqiqati heqqide toxtimay élan qiliniwatqan maqale we doklatlar, shuningdek alimning yuqiriqi sözliri kishilerge "Gén tetqiqati" dégen atalghuning zadi némini körsitidighanliqi heqqide bir so'alni peyda qilidu, elwette. Undaqta gén tetqiqati dégen zadi qandaq bir tetqiqat? u normalda némilerge chétilidu? 

Ilgiri yaponiyede üchey rakining génini tetqiq qilishta doktorluq unwanigha érishken sabiq tashqi bölüm doxturi, nöwette amérikada yashawatqan "Amérika Uyghur birleshmisi" ning hey'et ezasi jür'et obul ependimu bu heqte tepsiliy toxtaldi. Uning déyishiche, gén tekshürüsh bir ademning shexsiyitige bérip taqilidighan bolghachqa, bu heqte tetqiqat bilen shughullan'ghanlar öz tetqiqatini choqum munasiwetlik qanun-nizamlargha boysun'ghan asasta élip bérishi shert iken.

Uyghur diyarida 2017-yilidin bashlan'ghan zor kölemlik tutqundin kéyin, xitay hökümiti Uyghur we bashqa yerlik milletlerning gén ewrishkisini atalmish "Salametlikni tekshürüsh" namida mejburiy élishqa qarap yüzlen'genidi. Halbuki yéqinqi mezgildin buyan otturigha chiqqan delil-ispatlardin bu ishlarning pütünley chet'ellerdiki tetqiqatchilarning téxnika bilen teminlishi netijiside élip bérilishi dunya jama'itini chöchütken. Melum bolushiche, gén bir ademning barliq shexsiy uchurini saqlaydighan bir mexpiy ambar bolup, eger bu ambar ashkarilinip ketse, insaniyetke nisbeten intayin xeterlik bir aqiwetni keltürüp chiqiridiken.

Jür'et obul ependi xitay hökümitining nöwette Uyghurlarning gén ewrishkisini yighish hadisisini tehlil qildi. Uning ilgiri sürüshiche, bir milletning génida ortaqliq bolidiken. Eger bu ortaqliq mustebit hakimiyetning qoligha chüshüp qalghan waqitta, bir milletke qarita "Irqiy qirghinchiliq" qilalaydighan dorilarnimu yasap chiqqili bolidiken. Nöwette xitay hökümitining qiliwatqinimu del "Irqiy qirghinchiliq" iken.

Toluq bet