Amérika tashqi ishlar ministirliqida Uyghurlar mesilisi alahide muhakime qilindi

Muxbirimiz sada
2019-08-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministirliqida échilghan "Xitayning shinjangdiki musulmanlargha qaratqan basturushliri" témisidiki muhakime yighinida sözge teklip qilin'ghanlar. 2019-Yili 7-awghust, washin'gton.
Amérika tashqi ishlar ministirliqida échilghan "Xitayning shinjangdiki musulmanlargha qaratqan basturushliri" témisidiki muhakime yighinida sözge teklip qilin'ghanlar. 2019-Yili 7-awghust, washin'gton.
Photo: RFA

Amérikaning Uyghur mesilisige yéqindin köngül bölüshi yéqindin buyan amérikaning yuqiri derijilik hökümet orunlirida ötküzülüwatqan yighin we pa'aliyetlerde eks étiwatqanliqi melum. 7-Awghust amérika tashqi ishlar ministirliqida échilghan "Xitayning shinjangdiki musulmanlargha qaratqan basturushliri" témisidiki muhakime yighini del buning ipadisidur.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining uyushturushidiki bu yighin'gha mezkur ministirliqning démokratiye, kishilik hoquq bölümidin koriy andriw riyasetchilik qilghan. Mezkur yighin'gha amérikadiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliridin kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay bölümi diréktori sofiy richardson, amérikadiki Uyghur adwokat nuriy türkel, axbarat sahesidin erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining diréktori alim séytof qatarliqlar teklip qilin'ghan.

Yighinda nuriy türkel ependi nöwette Uyghur diyarida yüz bériwatqan ishlar heqqide tepsiliy chüshenche bergen. U sözining bashlanmisida 2009-yilidiki "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" heqqide söz qilip mundaq dégen: "'5-iyul ürümchi qirghinchiliqi' din kéyin xitay hökümiti Uyghurlarni qandaq bir terep qilish heqqide chare izdep keldi. Bu jeryanda hökümet Uyghurlarning milliy kimliki we diniy pa'aliyetlirini özi üchün bir xeter dep qarap keldi shundaqla eger Uyghurlarning bu erkinlikliri dawamlashsa, dölitimiz üchün bir siyasiy tehdit shekillendüridu, dégendin ensiridi. Netijide 2017-yili apréldin bashlap 'ashqunluqqa qarshi turush nizami' deydighan intayin rezil bir qanunni chiqirish arqiliq Uyghurlargha qaratqan bésimni téximu kücheytti. Buning netijiside Uyghur diyaridiki üch milyon'gha yéqin Uyghur(amérika hökümitining mölchirige asasen) xitayning zor kölemlik tutup turush lagérlirigha qamaldi."

Yighin jeryanida sofiy richardson xanim Uyghur diyarida qolliniliwatqan yuqiri iqtidarliq teqib téxnikisi heqqide söz qilghan. Bu yil may éyida kishilik hoquqni közitish teshkilati bir doklat élan qilghan bolup, buningda Uyghur diyaridiki saqchilar ishlitip kéliwatqan tetür yölinishlik qurulmigha ige yan téléfon yumtalining wezipisi we ishlitilish da'irisi tonushturulghan. U bu heqte mundaq dégen: "Bu yumtal bir jehettin kishilerning uchurlirini tekshürüsh üchün qollinilsa, yene bir jehettin saqchilargha melum bir kishini tekshürüsh heqqide signal bérish üchünmu qollinilip kelgen. Biz saqchilarning qandaq qilmishlargha bekrek qiziqidighanliqi heqqide inchike tekshürüsh élip barghandin kéyin shuni körduqki, siz öyingizning qaysi ishikini ishlitishingiz yaki qoshningizgha künde bir qétim yaki ikki qétim gep qilishingiz qatarliqlarning hemmisi mushu yumtal arqiliq nazaret qilinip turidu. Eger bu yumtal sizning melum herikitingizni gumanliq dep qarisa, siz yerlik saqchi da'irilirining sizni 'yoqlap kélishi' ge uchraysiz. Eger ular sizning melum so'algha bergen jawabingizdin qayil bolmighan bolsa yaki shu yumtal sizning jawabingizdin narazi bolup sizning tutqun qilinishingizni qarar qilghan bolsa, siz choqum tutqun qilinisiz."

Yighinda söz qilghan méhmanlardin alim séytof ependi erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining Uyghurlarning awazini dunyagha anglitishtiki birdinbir axbarat wasitisi ikenlikini tilgha alghan. U sözide chén chüen'go Uyghur aptonom rayonida wezipige olturghandin kéyin rayon siyasitide zor özgirish bolghanliqini, yeni erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining rayon'gha qarita élip barghan éniqlashliri dawamida qeshqer, xoten qatarliq jaylardiki omumiy nopusning %40 (asasliq erlerni öz ichige alghan) ning tutqun qilin'ghanliqini delillep chiqqanliqini bayan qilip ötken. U yene mundaq dégen: "Uyghur diyarigha qaritilghan éniqlashlirimizning aldinqi basquchida bir u tutqunlarning néme sewebtin tutulghanliqini bilelmigen iduq. Halbuki, kéyinki mezgilde Uyghur diyaridiki hökümet xadimlirini ziyaret qilish arqiliq rayondiki zor sandiki Uyghurning tutqun qilin'ghanliqini, köpligen saqchi ponkitlirining Uyghur we musulman xelqlerni nishan qilghan 'tekshürüsh ponkiti' gha aylandurulghanliqini bayqiduq, yenimu tepsiliyrek dégende biz Uyghurlar tutqun qilin'ghan jayning xitay hökümiti éytqinidek normal 'ma'arip téxnika terbiyelesh mektipi' emes, belki 'tutup turush lagéri' ikenlikini delilliduq. Bu yerdiki kishiler mejburiy tutqun qiliniptu, ular qanuniy hoquqliridin mehrum qiliniptu. Ular u jaydin menggü chiqip kételmeydighanliqinimu bilmeydiken. Elwette jismaniy qiynashlarmu barken. Méningche, biz we bashqa xelq'araliq axbarat wasitiliri élan qilghan xewerlerdin pütün dunya xitayning tebi'iyitini shundaqla xitayning yuqiri téxnikiliq 'saqchi döliti' nimu hés qilip yétishke bashlidi."

Yighinning neq-meydan so'al jawab basquchida bireylen "Bashqa döletler néme üchün xitayning öz xelqige qiliwatqan ishlirigha diqqet qilishi kérek?" dep sorighan bolup, buninggha alim séytof ependi jawab bérip, "Xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisi 1930-yilliridin kéyin körülüp baqmighan bir ehwal. Bu heqte amérika tashqi ishlar ministirimu ipade bildürgen. Shunga bu xelq'ara jem'iyetning közini yumuwalsila ötüp kétidighan bir ish emes. Bu yene elwette 21-esirde yüz berse bolidighan ish emes. Bu ehwal dunyani oyghitishi kérek," dégen.

Yighinning so'al-jawab basquchida yene bireylen "Dunya xitaydiki musulmanlar üchün qandaq ishlarni qilip bérish arqiliq ularni bixeter tuyghugha keltüreleydu?" dégen so'alni ewetken bolup, buninggha sofiy richardson xanim izahat bérip, "Uyghurlarning ehwalidin endishe qiliwatqan kishiler üchün nöwette qilishqa tégishlik eng muhim ish öz dölitining hökümitige bésim qilip, xitaygha qarshi heriketke ötüshtur," dédi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqida Uyghur mesilisining alahide téma süpitide muhakime qilinishi bu mesilisining xelq'araliq sehnilerde küntertipke kelgenliki ilgiri sürülmekte.

Toluq bet