Оливия енос: «америка һөкүмити уйғурлар учраватқан паҗиәниң характерини қандақ бекитиду?»

Мухбиримиз әзиз
2020-10-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка пайтәхти вашингтондики даңлиқ ақиллар мәркәзлиридин бири болған «мирас фонди» асия тәтқиқати мәркизиниң тәтқиқатчиси оливия енос ханим.
Америка пайтәхти вашингтондики даңлиқ ақиллар мәркәзлиридин бири болған «мирас фонди» асия тәтқиқати мәркизиниң тәтқиқатчиси оливия енос ханим.
c-span.org

Уйғур диярида өткән йиллардин буян мәлум болушқа башлиған мәҗбурий туғут чәкләш тәдбирлириниң узун йиллардин буян изчил давам қиливатқанлиқи гуваһчиларниң баянлири вә тәтқиқатчиларниң издинишлири арқисида көпләп ашкара болди. Болупму хитай һөкүмитиниң уйғурларниң нопусини контрол қилиш үчүн түрлүк теббий васитиләр арқилиқ уйғур аяллирини пәрзәнтлик болалмайдиған қиливетишкә урунушлири түпәйлидин бир қисим тәтқиқатчилар «хитай һөкүмити уйғурларға қарита қирғинчилиқ қилишқа башлиди» дәп хуласә чиқарди. Бу йилниң башлири мәлум болған «қарақаш һөҗҗәтлири» дики зор бир қисим ‍уйғур аяллириниң «пиланлиқ туғутқа риайә қилмиғанлиқи» сәвәблик лагерларға қамилиш әһвали болса бу һалниң аллиқачан һөкүмәтниң сиясити қатарида иҗра болушқа өткәнликини көрсәтти.

Вашингтон шәһиридики «мирас фонди» ниң тәтқиқатчиси оливия енос дәл мушу мәсилиләрни чөридигән һалда уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләр һәмдә америка вә башқа ғәрб дөләтлириниң бу паҗиәләрниң характерини бекитиши һәққидә доклат тәйярлап чиқип, америка һөкүмитини бу һәқтики мәҗбурийитини унтуп қалмаслиққа чақирди. Доклатта бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) ниң қирғинчилиқ җинайитини чәкләш вә уни җазалаш әһдинамиси йәнә бир қетим әсләп өтүлгән болуп, униңдики маддилар уйғурларниң һазирқи реаллиқиға пүтүнләй уйғун келидикән. Шуңа бу мәнидин алғанда б д т ға әза болған америка һөкүмитиниң бу реаллиқни қилчә иккиләнмәстин «қирғинчилиқ» дәп атиши пүтүнләй мувапиқ икән.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду: «һазир бу қабаһәтлик сиясәтләрниң дәрдини әң еғир дәриҗидә тартиватқанлар уйғур аяллири вә гөдәклири, шундақла техи туғулмайла бу дунядин хошлишиватқан бовақлар болуватиду. Биз ‹қирғинчилиқ' вә ‹инсанийәткә қарши җинайәт' ниң тәбирлиригә қарайдиған болсақ хитайдики бу уйғур аяллириниң дәл мушу хил қирғинчилиқ вә зулумға гириптар болуватқанлиқини бәкму ашкара көрүвалалаймиз. Шуңа мән бу уйғур аяллириниң дәрди һазир оттуриға чиқиватқан қирғинчилиқ вә зулум һәққидики муһакимиләрниң диққитини өзигә тартсикән дәп ойлидим. Чүнки биз қирғинчилиқниң тәбирини көп қетим аңлиған болсақ, әмди буниң әмәлийитини көрүватимиз. Чүнки бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң қирғинчилиқ һәққидики тәбиридә ениқ қилип ‹мәлум бир гуруппини ғәрәзлик һалда пүтүнләй яки қисмән һалда йоқ қилиш қилмиши қирғинчилиқ болиду' дәп ениқ бекитилгән. Бу йәрдики ‹гуруппа' аталғуси болса миллий тәркиб, диний етиқад, ирқий алаһидилик яки сиясий көзқараш қатарлиқлар асасида шәкилләнгән мәлум топқа мәнсуп болған кишиләрни көрситиду.»

Доклатта көрситилишичә, қирғинчилиқ дегәндә кишиләрниң көз алдиға һәрқачан ғайәт зор көләм алған җисманий қирғинчилиқ мәнзириси келидикән. Һалбуки, нөвәттә уйғур диярида иҗра болуватқан қирғинчилиқниң характеригә қарайдиған болсақ нөвәттә хитай компартийәсииниң бу қирғинчилиқни уйғурлардики нопусниң көпийишини мәҗбурий йосунда чәкләш шәклидә давам қиливатқанлиқини, бу җәрянда сансизлиған аялларниң һамилисини мәҗбурий чүшүрүветиш қилмишидин башқа уйғур аяллириниң қаршилиқиға қаримастин теббий вастиларни уларға мәҗбурий қоллиниш арқилиқ уйғурларниң нопусини контрол қилишниң омумйүзлүк мәвҗутлуқини көрүвалғили болидикән.

Оливия енос доклатта «коммунизм қурбанлири хатирә фонди» ниң тәтқиқатчиси адрян зензниң хитай һөкүмити елан қилған һөҗҗәтләр вә башқа учурлар асасида оттуриға қойған хуласилиригә алаһидә орун бәргән. Шундақла хитай һөкүмитиниң өзлириму 2015-йилидин 2018-йилиғичә болған арилиқта уйғур нопусиниң көпийиш нисбитидә 60 пирсәнт чекиниш болған, дәп хәвәр бәргәнликини әскәрткән.

У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду: «бу җайдики әң муһим болған бир нуқта шуки, қирғинчилиқ һәрқачан наһайити қаттиқ ниқабланған йошурун муһитта иҗра қилиниду. Дәл шу сәвәбтин биз һазир ашу җайлардики лагерларда қанчилик уйғурниң җан үзүп болғанлиқини билишкә илаҗисзмиз. Бизниң билидиғинимиз пәқәт бу хил қирғинчилиқниң йүз бериватқанлиқила, халас. Йәнә келип ‹қирғинчилиқ' дегәндә униңда һаятидин айрилған кишиләрниң җәзмән ‹бунчилик адәм өлди' дегәндәк ғайәт зор бир санға йетиши шәрт әмәс. Мәлум бир гуруппиға мәнсуп кишиләрни йоқитиш һәмдә шу гуруппидики кишиләрниң нопусини мәҗбурий тибий вастилар арқилиқ контрол қилишниң өзила бу қилмишни ‹қирғинчилиқ' дәп бекитишкә купайә қилиду. Чүнки биздә һазир ашундақ қилмишниң давам қиливатқанлиқини көрситидиған көплигән дәлил-испатлар бар. Шуларға қарайдиған болсақ туғут йешидики уйғур аяллириниң 80 пирсәнти мәҗбурий туғут чәкләшниң қурбанлири болуватқанлиқини байқаймиз. Һазир бәзиләр бу санниң 90 пирсәнттин ешип кәткәнликини тәхмин қилмақта. Бу хил вәһшиянә болған қәбиһ сиясәтләр болса ашу кишиләрниң ирадисигә хилап һалда изчил иҗра болуватиду.»

Доклатта алаһидә орун алған йәнә бир нуқта, уйғур балилириниң худди ата-анилириға охшашла җудалиқ вә идийә өзгәртишниң қурбанлири болуватқанлиқи һәмдә бу җәһәттики паҗиәләр һесаблиниду. Шуниңдәк балиларни өз аилисидин айрип «хитай компартийәси чоң аилиси» гә қамашниң өзини шәкли өзгәргән «мәркәзләштүрүп һалидин хәвәр елиш» дейилиду.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «һазирқи бу қирғинчилиққа яндишип оттуриға чиқиватқан йәнә бир мәсилә болса балиларниң өз аилилиридин җуда қилинишидур. Һазир бу сиясәтниң йәнә қанчә вақит давам қилишиға мениң көзүм йәтмәйватиду. Чүнки ата-анилиридин җуда болған бу гөдәкләрниң дадиси яки аниси лагерларға яки түрмиләргә қамалған. Бу балиларниң көп қисми һазир ятақлиқ мәктәпләргә охшап кетидиған ‹мәктәп' яки ‹йәсли' намидики муәссәсиләргә йоллиниватиду. Бу җайларға кәлгәндин кейин бу балилар уйғурларға хас идеологийә билән әмәс, бәлки хитай компартийәсигә яқидиған сиясий идийәләр билән өзгәртиливатиду. Һалбуки бу аталмиш ‹мәктәп' ләргә қарайдиған болсақ бу җайларниң мәктәп яки йәслигә әмәс, бәлки түрминиң нәқ өзигә охшайдиғанлиқини байқаймиз. Немишқа дегәндә бу җайларни қоршап турған тикәнлик сим тосуқ вә егиз, мустәһкәм тамлар, шуниңдәк бу җайларни ‹қоғдаватқан' қораллиқ хадимлар уйғур өсмүрлири қамалған бу орунларниң қандақ йәр икәнликини ашкара намаян қилиду. Чүнки бу балилар 24 саәт мушу орунлардин чиқишқа болмайду. Буму биз дәватқан қирғинчилиқниң һазир йүз бериватқанлиқини җанлиқ көрситип бериду. Шуңа бу әһвалларни омумлаштуруп ‹һазир уйғурларни нишан қилған қирғинчилиқ йүз бериватиду' десәк яки һеч болмиғанда ‹инсанийәткә қарши җинайәт' дәп тәбирлисәк һазирқи мәвҗут реаллиқ буни һеч зоруқмайла тәстиқлайду.»

Оливия енос доклатта уйғурлар дуч келиватқан лагерлар, мәҗбурий туғут чәкләш тәдбирлири қатарлиқлардин башқа йәнә техи йеқинқи мәзгилләрдики «рим хәлқара җинайи ишлар соти» ниң «инсанийәткә қарши җинайәт» һәққидики тәбиридә ейтилған «қатиллиқ, қулға айландуруш, мәлум милләт әзалирини мәҗбурий өз маканидин айриветиш, җинайәтсиз һалда түрмигә қамаш, җисманий қийнаққа гириптар қилиш, җинсий хорлуқ обйекти қиливелиш» дегәндәк 30 нәччә хил мәзмунниң мутләқ көп қисминиң уйғурларда мәвҗутлуқини алаһидә тәкитләйду. Шундақла мушу йосунда ашкара давам қиливатқан бу һадисиләрни һазир «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп аташқа һечкимниң қарши әмәсликиниму әскәртип өтиду.

Доклатниң ахирида америка ташқи ишлар министириниң мушу хилдики зулумниң характерини бекитиш һоқуқи барлиқини көрситип өтүш билән биргә уйғурлар дуч келиватқан паҗиә һәққидиму буниң «қирғинчилиқ» яки «инсанийәткә қарши җинайәт» икәнлики һәққидә тезрәк бир рәсмий тәбирни оттуриға қоюш тәләп қилиниду. Униң билдүрүшичә, әгәр америка ташқи ишлар министири бундақ қарар чиқиришни рәт қилса, америка дөләт мәҗлисиниң ташқи ишлар министирини бу һәқтә қарар елишқа мәҗбурлаш һоқуқи болидикән.

Доклатта йәнә уйғур дияридики зулумға шерик бир қатар хитай әмәлдарлириға җаза бериш билән биргә америка һөкүмитиниң уйғурларға «алдин ойлишилидиған 2-түркүмдики мусапирлар» (Priority-2) дегән салаһийәтни бериши, чүнки уйғурлар учраватқан паҗиәләрниң өзила барлиқ уйғурни аптоматик һалда мусапир қачқунларға айландуруп қойғанлиқини, шу сәвәбтин америка туприқида яки дуняниң башқа җайлирида яшаватқан уйғурларниң биваситә мусапирлиққа қобул қилиниши лазимлиқи алаһидә тәкитлиниду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт