Oliwiya énos: "Amérika hökümiti Uyghurlar uchrawatqan paji'ening xaraktérini qandaq békitidu?"

Muxbirimiz eziz
2020-10-12
Share
Olivia-Enos-Heritage-Foundation.jpg Amérika paytexti washin'gtondiki dangliq aqillar merkezliridin biri bolghan "Miras fondi" asiya tetqiqati merkizining tetqiqatchisi oliwiya énos xanim.
c-span.org

Uyghur diyarida ötken yillardin buyan melum bolushqa bashlighan mejburiy tughut cheklesh tedbirlirining uzun yillardin buyan izchil dawam qiliwatqanliqi guwahchilarning bayanliri we tetqiqatchilarning izdinishliri arqisida köplep ashkara boldi. Bolupmu xitay hökümitining Uyghurlarning nopusini kontrol qilish üchün türlük tébbiy wasitiler arqiliq Uyghur ayallirini perzentlik bolalmaydighan qiliwétishke urunushliri tüpeylidin bir qisim tetqiqatchilar "Xitay hökümiti Uyghurlargha qarita qirghinchiliq qilishqa bashlidi" dep xulase chiqardi. Bu yilning bashliri melum bolghan "Qaraqash höjjetliri" diki zor bir qisim ‍Uyghur ayallirining "Pilanliq tughutqa ri'aye qilmighanliqi" seweblik lagérlargha qamilish ehwali bolsa bu halning alliqachan hökümetning siyasiti qatarida ijra bolushqa ötkenlikini körsetti.

Washin'gton shehiridiki "Miras fondi" ning tetqiqatchisi oliwiya énos del mushu mesililerni chöridigen halda Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eler hemde amérika we bashqa gherb döletlirining bu paji'elerning xaraktérini békitishi heqqide doklat teyyarlap chiqip, amérika hökümitini bu heqtiki mejburiyitini untup qalmasliqqa chaqirdi. Doklatta birleshken döletler teshkilati (b d t) ning qirghinchiliq jinayitini cheklesh we uni jazalash ehdinamisi yene bir qétim eslep ötülgen bolup, uningdiki maddilar Uyghurlarning hazirqi ré'alliqigha pütünley uyghun kélidiken. Shunga bu menidin alghanda b d t gha eza bolghan amérika hökümitining bu ré'alliqni qilche ikkilenmestin "Qirghinchiliq" dep atishi pütünley muwapiq iken.

U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Hazir bu qabahetlik siyasetlerning derdini eng éghir derijide tartiwatqanlar Uyghur ayalliri we gödekliri, shundaqla téxi tughulmayla bu dunyadin xoshlishiwatqan bowaqlar boluwatidu. Biz 'qirghinchiliq' we 'insaniyetke qarshi jinayet' ning tebirlirige qaraydighan bolsaq xitaydiki bu Uyghur ayallirining del mushu xil qirghinchiliq we zulumgha giriptar boluwatqanliqini bekmu ashkara körüwalalaymiz. Shunga men bu Uyghur ayallirining derdi hazir otturigha chiqiwatqan qirghinchiliq we zulum heqqidiki muhakimilerning diqqitini özige tartsiken dep oylidim. Chünki biz qirghinchiliqning tebirini köp qétim anglighan bolsaq, emdi buning emeliyitini körüwatimiz. Chünki birleshken döletler teshkilatining qirghinchiliq heqqidiki tebiride éniq qilip 'melum bir guruppini gherezlik halda pütünley yaki qismen halda yoq qilish qilmishi qirghinchiliq bolidu' dep éniq békitilgen. Bu yerdiki 'guruppa' atalghusi bolsa milliy terkib, diniy étiqad, irqiy alahidilik yaki siyasiy közqarash qatarliqlar asasida shekillen'gen melum topqa mensup bolghan kishilerni körsitidu."

Doklatta körsitilishiche, qirghinchiliq dégende kishilerning köz aldigha herqachan ghayet zor kölem alghan jismaniy qirghinchiliq menzirisi kélidiken. Halbuki, nöwette Uyghur diyarida ijra boluwatqan qirghinchiliqning xaraktérige qaraydighan bolsaq nöwette xitay kompartiyesi'ining bu qirghinchiliqni Uyghurlardiki nopusning köpiyishini mejburiy yosunda cheklesh sheklide dawam qiliwatqanliqini, bu jeryanda sansizlighan ayallarning hamilisini mejburiy chüshürüwétish qilmishidin bashqa Uyghur ayallirining qarshiliqigha qarimastin tébbiy wastilarni ulargha mejburiy qollinish arqiliq Uyghurlarning nopusini kontrol qilishning omumyüzlük mewjutluqini körüwalghili bolidiken.

Oliwiya énos doklatta "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi adryan zénzning xitay hökümiti élan qilghan höjjetler we bashqa uchurlar asasida otturigha qoyghan xulasilirige alahide orun bergen. Shundaqla xitay hökümitining özlirimu 2015-yilidin 2018-yilighiche bolghan ariliqta Uyghur nopusining köpiyish nisbitide 60 pirsent chékinish bolghan, dep xewer bergenlikini eskertken.

U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Bu jaydiki eng muhim bolghan bir nuqta shuki, qirghinchiliq herqachan nahayiti qattiq niqablan'ghan yoshurun muhitta ijra qilinidu. Del shu sewebtin biz hazir ashu jaylardiki lagérlarda qanchilik Uyghurning jan üzüp bolghanliqini bilishke ilajiszmiz. Bizning bilidighinimiz peqet bu xil qirghinchiliqning yüz bériwatqanliqila, xalas. Yene kélip 'qirghinchiliq' dégende uningda hayatidin ayrilghan kishilerning jezmen 'bunchilik adem öldi' dégendek ghayet zor bir san'gha yétishi shert emes. Melum bir guruppigha mensup kishilerni yoqitish hemde shu guruppidiki kishilerning nopusini mejburiy tibiy wastilar arqiliq kontrol qilishning özila bu qilmishni 'qirghinchiliq' dep békitishke kupaye qilidu. Chünki bizde hazir ashundaq qilmishning dawam qiliwatqanliqini körsitidighan köpligen delil-ispatlar bar. Shulargha qaraydighan bolsaq tughut yéshidiki Uyghur ayallirining 80 pirsenti mejburiy tughut chekleshning qurbanliri boluwatqanliqini bayqaymiz. Hazir beziler bu sanning 90 pirsenttin éship ketkenlikini texmin qilmaqta. Bu xil wehshiyane bolghan qebih siyasetler bolsa ashu kishilerning iradisige xilap halda izchil ijra boluwatidu."

Doklatta alahide orun alghan yene bir nuqta, Uyghur balilirining xuddi ata-anilirigha oxshashla judaliq we idiye özgertishning qurbanliri boluwatqanliqi hemde bu jehettiki paji'eler hésablinidu. Shuningdek balilarni öz a'ilisidin ayrip "Xitay kompartiyesi chong a'ilisi" ge qamashning özini shekli özgergen "Merkezleshtürüp halidin xewer élish" déyilidu.

U bu heqte mundaq deydu: "Hazirqi bu qirghinchiliqqa yandiship otturigha chiqiwatqan yene bir mesile bolsa balilarning öz a'ililiridin juda qilinishidur. Hazir bu siyasetning yene qanche waqit dawam qilishigha méning közüm yetmeywatidu. Chünki ata-aniliridin juda bolghan bu gödeklerning dadisi yaki anisi lagérlargha yaki türmilerge qamalghan. Bu balilarning köp qismi hazir yataqliq mekteplerge oxshap kétidighan 'mektep' yaki 'yesli' namidiki mu'essesilerge yolliniwatidu. Bu jaylargha kelgendin kéyin bu balilar Uyghurlargha xas idé'ologiye bilen emes, belki xitay kompartiyesige yaqidighan siyasiy idiyeler bilen özgertiliwatidu. Halbuki bu atalmish 'mektep' lerge qaraydighan bolsaq bu jaylarning mektep yaki yeslige emes, belki türmining neq özige oxshaydighanliqini bayqaymiz. Némishqa dégende bu jaylarni qorshap turghan tikenlik sim tosuq we égiz, mustehkem tamlar, shuningdek bu jaylarni 'qoghdawatqan' qoralliq xadimlar Uyghur ösmürliri qamalghan bu orunlarning qandaq yer ikenlikini ashkara namayan qilidu. Chünki bu balilar 24 sa'et mushu orunlardin chiqishqa bolmaydu. Bumu biz dewatqan qirghinchiliqning hazir yüz bériwatqanliqini janliq körsitip béridu. Shunga bu ehwallarni omumlashturup 'hazir Uyghurlarni nishan qilghan qirghinchiliq yüz bériwatidu' dések yaki héch bolmighanda 'insaniyetke qarshi jinayet' dep tebirlisek hazirqi mewjut ré'alliq buni héch zoruqmayla testiqlaydu."

Oliwiya énos doklatta Uyghurlar duch kéliwatqan lagérlar, mejburiy tughut cheklesh tedbirliri qatarliqlardin bashqa yene téxi yéqinqi mezgillerdiki "Rim xelq'ara jinayi ishlar soti" ning "Insaniyetke qarshi jinayet" heqqidiki tebiride éytilghan "Qatilliq, qulgha aylandurush, melum millet ezalirini mejburiy öz makanidin ayriwétish, jinayetsiz halda türmige qamash, jismaniy qiynaqqa giriptar qilish, jinsiy xorluq obyékti qiliwélish" dégendek 30 nechche xil mezmunning mutleq köp qismining Uyghurlarda mewjutluqini alahide tekitleydu. Shundaqla mushu yosunda ashkara dawam qiliwatqan bu hadisilerni hazir "Insaniyetke qarshi jinayet" dep atashqa héchkimning qarshi emeslikinimu eskertip ötidu.

Doklatning axirida amérika tashqi ishlar ministirining mushu xildiki zulumning xaraktérini békitish hoquqi barliqini körsitip ötüsh bilen birge Uyghurlar duch kéliwatqan paji'e heqqidimu buning "Qirghinchiliq" yaki "Insaniyetke qarshi jinayet" ikenliki heqqide tézrek bir resmiy tebirni otturigha qoyush telep qilinidu. Uning bildürüshiche, eger amérika tashqi ishlar ministiri bundaq qarar chiqirishni ret qilsa, amérika dölet mejlisining tashqi ishlar ministirini bu heqte qarar élishqa mejburlash hoquqi bolidiken.

Doklatta yene Uyghur diyaridiki zulumgha shérik bir qatar xitay emeldarlirigha jaza bérish bilen birge amérika hökümitining Uyghurlargha "Aldin oylishilidighan 2-türkümdiki musapirlar" (Priority-2) dégen salahiyetni bérishi, chünki Uyghurlar uchrawatqan paji'elerning özila barliq Uyghurni aptomatik halda musapir qachqunlargha aylandurup qoyghanliqini, shu sewebtin amérika tupriqida yaki dunyaning bashqa jaylirida yashawatqan Uyghurlarning biwasite musapirliqqa qobul qilinishi lazimliqi alahide tekitlinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.