Amérika “Dölet xewpsizlik istratégiyesi” da Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq tilgha élindi

Muxbirimiz irade
2022.10.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüziwatqan xitayning amérikani irqiy qirghinchiliq bilen eyiblesh salahiyiti barmu? Amérika prézidénti jo baydin aqsarayning dölet tamaqxanisida méhmanlargha söz qilmaqta. 2021-Yili 18-noyabir, washin'gton.
AP

Amérika baydin hökümiti hakimiyet yürgüzüp ikki yildin kéyin tunji qétim özlirining “Dölet xewpsizlik istratégiyesi” ni élan qilghan.

Amérika hökümitining muhim istratégiyelik pilanliri we ichki-tashqi siyaset yönilishi sherhlinidighan bu “Dölet xewpsizlik istratégiyesi” da, Uyghurlarning xitay hökümitining irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayitige uchrawatqanliqi tilgha élinip turup, amérikaning xitayni jazalashqa tirishidighanliqi bayan qilin'ghan. Uningda mundaq déyilgen:

“Biz xitay hökümitining shinjangdiki irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi turush jinayitini, tibettiki kishilik hoquq depsendichilikini, xongkongning aptonomiyesi we erkinlikige qiliwatqan buzghunchiliqini jawabkarliqqa tartimiz. Xitay herqaysi döletler we jama'etlerge bésim ishlitip, ularni jimiqturushqa urunuwatqan bolushidin qet'iynezer biz uni jazalashqa tirishimiz”.

Amérika hökümitining döletlik istratégiyelik pilanida Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqning tilgha élinishi mutexessisler teripidin intayin muhim ehmiyetke ige, dep bahalanmaqta. Türkiyediki xitay ishliri mutexessisi, doktor erkin ekrem ependi radiyomizgha qilghan sözide buni amérika hökümitining Uyghur mesilisini intayin muhim orun'gha qoyuwatqanliqining ipadisi, dep körsetti. U sözide mundaq dédi:

“Adette bir dölet dölet sewiyelik istratégiyelik pilanlirini otturigha qoyghanda milletlerning mesililirini ayrim-ayrim tilgha élip olturmaydu. Emma bu doklatta Uyghurlar uchratqan zulumning irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet, dep turup tilgha élinishi Uyghurlar üchün intayin muhim. Bu amérikaning Uyghur mesilisige qanchilik zor ehmiyet bériwatqanliqini körsitidu. Amérika bu istratégiyelik pilanida amérikaning démokratik qimmet qarashlirini we kishilik hoquqni qet'iy qoghdaydighanliqini we zörür bolghanda kéreklik heriket qollinidighanliqini nahayiti éniq otturigha qoyghan”.

12-Öktebir küni élan qilin'ghan bu 48 betlik dölet xewzsizlik istratégiyeside amérika baydin hökümiti özlirining tashqi siyasettiki istratégiyesini “Xitayni yéngish, rusiyeni cheklesh” dep sherhligen bolup, xitayning démokratik döletlerge séliwatqan tehditige taqabil turushning muhimliqi tekitlen'gen. Uningda munular déyilgen:

“Xitay bilen rusiye künséri hemkarliqini ashuruwatidu. Ular peyda qiliwatqan riqabet alahide. Biz intayin xeterlik bolghan rusiyeni cheklesh bilen bir waqitta, xitay bilen bolghan uzun muddetlik riqabette ewzellikimizni saqlap qélishni aldinqi orun'gha qoyimiz”.

Amérika “Dölet xewpsizlik istratégiyesi” de yene munular bayan qilin'ghan:

“Xitay xelq'ara tertipni qayta qurushqa urunuwatqan we shundaq qilidighan iqtisadiy, diplomatik, herbiy we téxnika küchini ashuruwatqan birdinbir riqabetchi. Béyjingning hindi-tinch okyanda tesir da'irisini kéngeytish we dunyadiki aldinqi qatardiki döletke aylinish arzusi bar. U özining téxnika iqtidaridin paydilinip, xelq'araliq organlar üstidiki tesirini kücheytip, özining mustebit endizisige téximu köp shara'it hazirlimaqta. Herbiy iqtidarini ashurmaqta. Iqtisadiy küchini qollinip döletler üstidiki tesirini zoraytmaqta. . . . .”

Mezkur istratégiyede xitaygha bérilgen bahalargha mutexessisler oxshimighan köz qarashlarda bolmaqta. Amérikadiki xitay ishliri mutexessisi gordon chang ependining qarishiche, baydén hökümitining xewpsizlik pilanida xitay bilen bolghan munasiwetni riqabet, dep teswirlishi muwapiq emesken. U mundaq deydu: “Menche baydén hökümitining xitay bilen bolghan munasiwetlerni riqabet, dep atishi xitaygha tolimu sel qarighanliq. Xitay biz bilen mewjut xelq'araliq sistéma ichide riqabet qilmaywatidu, u bu sistémini buzimen dewatidu. Xitay dölet re'isi shi jinping dunyagha hökümranliq qilishtin söz échiwatqili xéli boldi. Xitay dégen mewjut xiris, hergizmu riqabetchi emes. Shunga baydin hökümitining istratégiyelik pilanida xitayning hujumi xata bahalan'ghan, dep qaraymen”.

Doktor erkin ekrem ependining qarishiche, baydén hökümitining istratégiyelik pilanida xitayning amérika üchün bir zor tehditliki éniq sherhilen'gen. U mundaq deydu:

“Xitayni istratégiyelik riqabetchi, dep qarash eslide tunji qétim jorj bosh hökümiti mezgilide otturigha qoyulghan, emma 11-séntebir térrorluq hujumi yüz bérishi bilen bu bir chetke qayrilip qaldi. Obama hökümitidimu shundaq déyildi, emma tedbir élinmidi. Tramp hökümiti xitayning amérika üchün eng zor tehditlikini tekitlep, bir qatar siyasetlerni qollandi, emdi baydin hökümitimu xitay eng zor tehdit, dep körsetken. Menche ularning xitay heqqidiki meydani nahayiti éniq bolghan”.

“Nyu-york waqti” géziti bolsa bu heqtiki xewer maqaliside, “Baydén hökümiti élan qilghan xewpsizlik stratégiyesining xitay özining dunyadiki tesirini kücheytiwatqan, rusiye bolsa tajawuzchiliq urushi qozghawatqan mezgilde élan qilinishining intayin muhimliqi, chünki meyli amérikaning shérikliri bolsun yaki düshmenliri bolsun hemmisining amérikining pozitsiyesini bilishni xalaydighanliqini” ipade qilghan.

Baydén hökümiti “Dölet xewpsizlik istratégiyesi” doklatida xitaygha taqabil turush üchün töwendiki 3 türlük siyaset qollinidighanliqini bildürgen. Bular: “Birinchisi, amérikani küchlük qiliwatqan hül qimmet qarashlargha meblegh sélish yeni amérikaning riqabet küchi, yéngiliq yaritish küchi, qudriti we démokratiyesini kücheytish؛ ikkinchisi, ittipaqdash we shérik döletler bilen bolghan alaqini kücheytip, ortaq heriket qilish؛ uchinchisi, xitay bilen mes'uliyetchanliq bilen riqabetleshken asasta, dölet menpe'etini qoghdash we kelgüsi pilanni turghuzushtur.”

Doklatta yene, xitay bilen riqabetlishishning yalghuz hindi-tinch okyan rayonidila emes, belki yershari xaraktérlik bolidighanliqi, uning téxnika, iqtisad, siyaset, herbiy, axbarat we dunyaning mesililirini hel qilish saheliride xitaydin üstünlükni saqlap qélishta ipadilinidighanliqi bayan qilin'ghan.

Amérikadiki “Asiya jem'iyiti siyaset instituti” (Asia Society Policy Institute) tetqiqatchisi lily morris tiwittérdiki inkasida bildürüshiche, baydin hökümiti istratégiyelik pilanida xitaygha hem küchlük signal bergen hem shundaqla hemkarliq ishikini échip qoyghan. U mundaq dégen: “Baydin hökümitining istratégiye pilanida xitayning dunya tertipini özgertish iqtidarigha ige birdin-bir döletliki tilgha élin'ghan we xitayning zorawan heriketliri eyiblen'gen. Bu xuddi aldinqi tramp hökümitining doklatidiki xitaygha bérilgen izahatlar bilen oxshash. Emma baydénning pilanida yene, xitay heqqide ‛xitay dunya iqtisadining merkizi bolup, u ortaq xirislargha bolupmu kilimat özgirishi we yershari sehiye xizmetlirige muhim tesir körsitidu. Amérika we xitayning tinch bille yashishi insaniyet üchün muhim‚ dégendek jümlilermu yer alghan. Bundaq sözler aldinqi hökümetning istratégiyelik pilanida yoq idi. Bu, baydén hökümitining xitay bilen hemkarlishish ishikini ochuq qoyuwatqanliqini körsitidu”.

Liliy morrisning qarishiche, amérika baydén hökümiti bu istratégiyelik pilanida amérikaning menpe'etlirini, qimmet qarashlirini, dunyadiki kishilik hoquqni qet'iy qoghdaydighanliqini namayan qilghan bilen bir waqitta yene, hemkarliqnimu tekitligen.

Doktor erkin ekrem ependimu sözide, démokrat partiyedin bolghan baydén hökümitining xitay bilen riqabetleshken asasta, dunyawi mesililerni hel qilishta xitay bilen dawamliq hemkarlishishining adettiki ehwalliqini bildürdi.

Gordon chang ependi bolsa radiyomizgha qilghan sözide, amérikaning kilimat mesilisi qatarliq mesililerde xitay bilen hemkarlashqanda hergizmu ular bilen muresseleshmesliki kérek, dédi. U mundaq dédi:

“Amérikani weyran qilimen deydighan dölet bilen hemkarlashqili bolmaydu. Biz, bu hökümet üchün kilimat mesilisining muhimliqini bilimiz, emma amérika xelqining xewpsizliki hemmidin muhim orunda turidu. Shunga xitay bilen yuqiridiki kilimat mesilisi dégendek dunyawi mesililerde hemkarlashqanda hergiz muresseleshmeslikimiz kérek”.

Amérikaning “Döletlik xewpsizlik istratégiyesi” de, amérikaning öz shérikliri we ittipaqdashlirini bolupmu hindi-tinch okyan rayonidiki zoriyiwatqan xitayning tesirige biwasite uchrawatqan shériklirini qollaydighanliqi bayan qilin'ghan we amérikaning muhim burulush nuqtisida turuwatqanliqi tekitlinip turup “Xitay bilen bolghan riqabette kelgüsi on yilning hel qilghuch on yil bolidighanliqi muqerrer. Biz hazir burulush nuqtisida turuwatimiz. Bizning tallashlirimiz we yolgha qoyghan siyasetlirimiz bizning kelgüsidiki riqabet ornimizni belgileydu” dep yézilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.