Америка кеңәш палатаси: «уйғурлар учраватқан паҗиәләрни ‹қирғинчилиқ' дәп аташ лазим!»

Мухбиримиз әзиз
2020-10-28
Share
xitaylashturush-uyghur-medeniyiti-lozunka-bashlanghuch.jpg Сим тосуқта оралған йәслиниң темиға есилған «вәтиниңизни сөйүш хитайчә сөзләштин башлиниду» шоари. 2019-Йили март, қәшқәр.
BITTER WINTER

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сиясий вәзийәтни инкар қилиш темисидики ақ ташлиқ китаби 2019-йилиниң ахири елан қилинғандин кейин, хәлқара җамаәтниң бу хил ялғанчилиққа болған наразилиқи хитай һөкүмитиниң қилмишлирини «етник тазилаш» яки «мәдәнийәт қирғинчилиқи» дәп аташта ипадиләнди. Уйғуршунас мутәхәссисләрниң бу һәқтики қарашлири бир-биригә охшап кетидиған болсиму, 2020-йилиниң яз айлириға кәлгәндә хитай һөкүмитиниң бир қатар һөҗҗәтлири асасида мәлум болған мәҗбурий туғут чәкләш, аилиләрни вәйран қилиш қатарлиқ қилмишлириниң сепи өзидин қирғинчилиқ болидиғанлиқи һәрқайси ахбарат васитилиридин кәң йәр елишқа башлиди.

Болупму 2020-йили сентәбир ейида америка ташқи ишлар министири майк помпейо америка һөкүмитиниң ‍уйғурлар дуч келиватқан паҗиәни тәсвирләштә «инсанийәткә қарши җинайәт» яки «қирғинчилиқ» дегәндәк аталғуни қоллиниш мәсилисини әстайидил ойлишиватқанлиқини, чүнки қандақ аталғу қоллинишниң бәкму зор салмиқи бар мәсилә икәнликини билдүргәндин кейин, америка һөкүмитиниң юқири дәриҗилик әмәлдарлириму бу мәсилидә ‍өз қарашлирини баян қилди. Америка президенти доналд трампниң дөләт хәвпсизлики ишлиридики баш мәслиһәтчиси масю паттинҗир мухбирларға қилған сөзидә «бейҗиң даирилириниң шинҗаңдики қилмиши типик болған инсанийәткә қарши җинайәт» дәп көрсәтти. Йеқинда болса америка һөкүмитиниң 28-нөвәтлик дөләт хәвпсизлик мәслиһәтчиси роберт обрайин «қирғинчилиқ болмиғандиму шуниңға йеқин бир һадисә шинҗаңда давам қиливатиду,» дегән иди.

26-Өктәбир күни америка кеңәш палатаси қармиқидики ташқи мунасивәт комитети мәхсус муһакимә йиғини чақирип, һазир уйғурлар дуч келиватқан иҗтимаий паҗиәниң юқирида баян қилинғандәк һәр хил атилишини бирликкә кәлтүрүш мәсилисини музакирә қилди. Йиғинда кеңәш палатасиниң әзалиридин роберт менендиз вә җон корнийн икки партийә әзалири бирликтә тәйярлиған йеңи лайиһәни тонуштурди. Музакирә бу лайиһидики «шинҗаңдики уйғурлар вә башқа мусулманлар учраватқан бастуруш һәркәтлириниң характерини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп бекитиш лазим» дегән мәзмунни чөридигән һалда давам қилди. Шуниңдәк бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) ниң 1948-йилидики «қирғинчилиқ җинайәтлириниң алдини елиш һәмдә ‍униңға җаза бериш әһдинамиси» дики бәлгилимиләр бойичә хитай һөкүмитиниң бу мәсилидики җавабкарлиқини сүрүштә қилиш тәкитләнди. Музакиригә кеңәш палата әзалиридин марко рубйо, җеймис риш, җеф меркелий қатарлиқлар иштирак қилған.

Музакиридә кеңәш палата әзаси менендиз «хитай һөкүмитиниң шинҗаңдики уйғурларға қарши қиливатқанлирини ‹қирғинчилиқ' дәп бекитишкә һечқандақ соал кәтмәйду. Қирғинчилиқни чәкләш вә уни тохтитиш бизниң қиммәт қаришимиз вә дөләт бихәтәрлик ишлиримиз билән өзара мас келиду. Буниң үчүн орнимиздин дәст туруш һәмдә һәқиқәтни яқлап сөз қилиштин иш башлаш лазим,» дәп көрсәтти. Шундақла бу җиддий мәсилидә америка президенти доналд трамп вә ташқи ишлар министири майк помпейони өзлиригә аваз қошушқа, шундақла уйғурлар учраватқан қирғинчилиқ һадисилирини өзигә хас аталғу билән аташқа чақирған.

Кеңәш палата әзаси корнийн бу һәқтә сөз болғанда хитай һөкүмитиниң милйонлиған уйғурни қийнашлириниң нәқ қирғинчилиқ болидиғанлиқини, бу қетим оттуриға қоюлған лайиһәниң хитай һөкүмити садир қиливатқан уйғурларға қарши қилмишларниң характерини наһайити адил тәсвирләп бәргәнликини билдүрди. Кеңәш палата әзаси җеймис риш болса хитай һөкүмитиниң уйғур қиз-чоканлирини мәҗбурий туғмас қиливетиш, туғут контроллуқи арқилиқ уйғурларниң нопусини көпийиштин чәкләш қатарлиқ қилмишлирини тилға елип: «уйғурларни нишан қилған бу қирғинчилиқ һәрикәтлири үчүн барлиқ хизмәтдашлиримни бу чақириққа аваз қошушқа, шундақла америка вә пүтүн дуняни шинҗаңда болуватқан бу қирғинчилиққа қарши көкрәк керип оттуриға чиқишқа дәвәт қилимән. Чүнки бу қилмиш қирғинчилиқтур,» дегән.

Өткән йиллардин буян уйғур җәмийити дуч келиватқан иҗтимаий паҗиәләр үчүн адаләт тәләп қилип келиватқан кеңәш палата әзаси марко рубйо «мән өзүмниң икки партийә һәмкарлиқида вуҗудқа чиққан мушу хилдики лайиһә сепигә қошулғанлиқимдин иптихарлиқ һес қилмақтимән. Әркин дунядики инсанлар бир яқидин баш чиқирип бу хил қирғинчилиққа қарши туруши лазим,» дегән.

Бу қетимқи йиғинға иштирак қилған кеңәш палата әзалири йиғиндин кейин марко рубйониң башламчилиқида америка ташқи ишлар министири майк помпейоға бирләшмә мәктуп йоллиди. Бу уларниң бу йил июл ейидики бирләшмә мәктубидин кейин йолланған иккинчи мәктупи һесаблиниду. Мәктупта уйғурлар учраватқан лагерлар мәсилиси, туғут контроллуқи арқилиқ нопусниң көпийишини чәкләш тәдбирлири, мәҗбурий әмгәк қатарлиқ қилмишларниң һазир аллиқачан хитай һөкүмитиниң биваситә иҗра қилишидики дөләт сиясәтлири болуп қеливатқанлиқини, бу хил қирғинчилиқ характеридики қилмишларға қарита америка һөкүмити, җүмлидин ташқи ишлар министирлиқиниң ениқ болған тәбир бериш арқилиқ бу ишларниң қирғинчилиқ яки әмәсликини айдиңлаштуруши алаһидә тәләп қилинди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң билдүрүшичә, бу қетимқи йеңи йүксилиш америка һөкүмити үчүн бир қетимлиқ синақ болуп, буниң нөвәттә америка һөкүмити үчүн муһим күнтәртиптики мәсилиләрдин болуп қелишида көп тәрәплимә сәвәбләр бар икән.

Комиссар нурий түркәлниң қаришичә, һазирқи реаллиқ һәмдә мәлум болуватқан көплигән маддий пакитлар америка һөкүмитини бу җәһәттә бир қарар елиш имканиға игә қилсиму, буниңда йәнә көплигән қийин нуқтиларму мәвҗут икән.

Америка һөкүмитидики юқири қатлам затларниң бу хил пидакар һәрикити муһаҗирәттики уйғур җамаитини толиму сөйүндүргәнлики мәлум. Шуниң билән биргә уйғур муһаҗирлириниң бу һәқтә техиму көп маддий испатларни оттуриға чиқириши бу һәқтики хизмәтләрниң тез вә оңушлуқ болушида зор әһмийәткә игә, дәп қаралмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.