Amérika kéngesh palatasi: "Uyghurlar uchrawatqan paji'elerni 'qirghinchiliq' dep atash lazim!"

Muxbirimiz eziz
2020-10-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Sim tosuqta oralghan yeslining témigha ésilghan "Wetiningizni söyüsh xitayche sözleshtin bashlinidu" sho'ari. 2019-Yili mart, qeshqer.
Sim tosuqta oralghan yeslining témigha ésilghan "Wetiningizni söyüsh xitayche sözleshtin bashlinidu" sho'ari. 2019-Yili mart, qeshqer.
BITTER WINTER

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasiy weziyetni inkar qilish témisidiki aq tashliq kitabi 2019-yilining axiri élan qilin'ghandin kéyin, xelq'ara jama'etning bu xil yalghanchiliqqa bolghan naraziliqi xitay hökümitining qilmishlirini "Étnik tazilash" yaki "Medeniyet qirghinchiliqi" dep atashta ipadilendi. Uyghurshunas mutexessislerning bu heqtiki qarashliri bir-birige oxshap kétidighan bolsimu, 2020-yilining yaz aylirigha kelgende xitay hökümitining bir qatar höjjetliri asasida melum bolghan mejburiy tughut cheklesh, a'ililerni weyran qilish qatarliq qilmishlirining sépi özidin qirghinchiliq bolidighanliqi herqaysi axbarat wasitiliridin keng yer élishqa bashlidi.

Bolupmu 2020-yili séntebir éyida amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo amérika hökümitining ‍Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eni teswirleshte "Insaniyetke qarshi jinayet" yaki "Qirghinchiliq" dégendek atalghuni qollinish mesilisini estayidil oylishiwatqanliqini, chünki qandaq atalghu qollinishning bekmu zor salmiqi bar mesile ikenlikini bildürgendin kéyin, amérika hökümitining yuqiri derijilik emeldarlirimu bu mesilide ‍öz qarashlirini bayan qildi. Amérika prézidénti donald trampning dölet xewpsizliki ishliridiki bash meslihetchisi masyu pattinjir muxbirlargha qilghan sözide "Béyjing da'irilirining shinjangdiki qilmishi tipik bolghan insaniyetke qarshi jinayet" dep körsetti. Yéqinda bolsa amérika hökümitining 28-nöwetlik dölet xewpsizlik meslihetchisi robért obrayin "Qirghinchiliq bolmighandimu shuninggha yéqin bir hadise shinjangda dawam qiliwatidu," dégen idi.

26-Öktebir küni amérika kéngesh palatasi qarmiqidiki tashqi munasiwet komitéti mexsus muhakime yighini chaqirip, hazir Uyghurlar duch kéliwatqan ijtima'iy paji'ening yuqirida bayan qilin'ghandek her xil atilishini birlikke keltürüsh mesilisini muzakire qildi. Yighinda kéngesh palatasining ezaliridin robért ménéndiz we jon korniyn ikki partiye ezaliri birlikte teyyarlighan yéngi layiheni tonushturdi. Muzakire bu layihidiki "Shinjangdiki Uyghurlar we bashqa musulmanlar uchrawatqan basturush herketlirining xaraktérini 'irqiy qirghinchiliq' dep békitish lazim" dégen mezmunni chöridigen halda dawam qildi. Shuningdek birleshken döletler teshkilati (b d t) ning 1948-yilidiki "Qirghinchiliq jinayetlirining aldini élish hemde ‍uninggha jaza bérish ehdinamisi" diki belgilimiler boyiche xitay hökümitining bu mesilidiki jawabkarliqini sürüshte qilish tekitlendi. Muzakirige kéngesh palata ezaliridin marko rubyo, jéymis rish, jéf mérkéliy qatarliqlar ishtirak qilghan.

Muzakiride kéngesh palata ezasi ménéndiz "Xitay hökümitining shinjangdiki Uyghurlargha qarshi qiliwatqanlirini 'qirghinchiliq' dep békitishke héchqandaq so'al ketmeydu. Qirghinchiliqni cheklesh we uni toxtitish bizning qimmet qarishimiz we dölet bixeterlik ishlirimiz bilen öz'ara mas kélidu. Buning üchün ornimizdin dest turush hemde heqiqetni yaqlap söz qilishtin ish bashlash lazim," dep körsetti. Shundaqla bu jiddiy mesilide amérika prézidénti donald tramp we tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoni özlirige awaz qoshushqa, shundaqla Uyghurlar uchrawatqan qirghinchiliq hadisilirini özige xas atalghu bilen atashqa chaqirghan.

Kéngesh palata ezasi korniyn bu heqte söz bolghanda xitay hökümitining milyonlighan Uyghurni qiynashlirining neq qirghinchiliq bolidighanliqini, bu qétim otturigha qoyulghan layihening xitay hökümiti sadir qiliwatqan Uyghurlargha qarshi qilmishlarning xaraktérini nahayiti adil teswirlep bergenlikini bildürdi. Kéngesh palata ezasi jéymis rish bolsa xitay hökümitining Uyghur qiz-chokanlirini mejburiy tughmas qiliwétish, tughut kontrolluqi arqiliq Uyghurlarning nopusini köpiyishtin cheklesh qatarliq qilmishlirini tilgha élip: "Uyghurlarni nishan qilghan bu qirghinchiliq heriketliri üchün barliq xizmetdashlirimni bu chaqiriqqa awaz qoshushqa, shundaqla amérika we pütün dunyani shinjangda boluwatqan bu qirghinchiliqqa qarshi kökrek kérip otturigha chiqishqa dewet qilimen. Chünki bu qilmish qirghinchiliqtur," dégen.

Ötken yillardin buyan Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan ijtima'iy paji'eler üchün adalet telep qilip kéliwatqan kéngesh palata ezasi marko rubyo "Men özümning ikki partiye hemkarliqida wujudqa chiqqan mushu xildiki layihe sépige qoshulghanliqimdin iptixarliq hés qilmaqtimen. Erkin dunyadiki insanlar bir yaqidin bash chiqirip bu xil qirghinchiliqqa qarshi turushi lazim," dégen.

Bu qétimqi yighin'gha ishtirak qilghan kéngesh palata ezaliri yighindin kéyin marko rubyoning bashlamchiliqida amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyogha birleshme mektup yollidi. Bu ularning bu yil iyul éyidiki birleshme mektubidin kéyin yollan'ghan ikkinchi mektupi hésablinidu. Mektupta Uyghurlar uchrawatqan lagérlar mesilisi, tughut kontrolluqi arqiliq nopusning köpiyishini cheklesh tedbirliri, mejburiy emgek qatarliq qilmishlarning hazir alliqachan xitay hökümitining biwasite ijra qilishidiki dölet siyasetliri bolup qéliwatqanliqini, bu xil qirghinchiliq xaraktéridiki qilmishlargha qarita amérika hökümiti, jümlidin tashqi ishlar ministirliqining éniq bolghan tebir bérish arqiliq bu ishlarning qirghinchiliq yaki emeslikini aydinglashturushi alahide telep qilindi.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkelning bildürüshiche, bu qétimqi yéngi yüksilish amérika hökümiti üchün bir qétimliq sinaq bolup, buning nöwette amérika hökümiti üchün muhim küntertiptiki mesililerdin bolup qélishida köp tereplime sewebler bar iken.

Komissar nuriy türkelning qarishiche, hazirqi ré'alliq hemde melum boluwatqan köpligen maddiy pakitlar amérika hökümitini bu jehette bir qarar élish imkanigha ige qilsimu, buningda yene köpligen qiyin nuqtilarmu mewjut iken.

Amérika hökümitidiki yuqiri qatlam zatlarning bu xil pidakar herikiti muhajirettiki Uyghur jama'itini tolimu söyündürgenliki melum. Shuning bilen birge Uyghur muhajirlirining bu heqte téximu köp maddiy ispatlarni otturigha chiqirishi bu heqtiki xizmetlerning téz we ongushluq bolushida zor ehmiyetke ige, dep qaralmaqta iken.

Toluq bet