Uyghur mesilisi prézidéntliq kandidatlirining téléwiziye munaziriside tilgha élindi

Muxbirimiz jüme
2019-12-20
Share
CNN-Democratic-Debate-20191219.jpg Démokratlar partiyesi prézidéntliq kandidatlirining téléwiziye munazirisining téma Uyghur we xongkong mesilisige yötkelgende neq meydan anglitishning xitayda tosup qoyulghanliqi heqqidiki CNN ning xewiri. 2019-Yili 19-dékabir.
Photo: RFA

Uyghur mesilisi démokratlar partiyesi prézidéntliq kandidatlirining téléwiziye munazirisidiki muhim témilarning biri boldi. Démokratlar partiyesining aldinqi qatardiki kandidatliridin biri bolghan sabiq mu'awin prézidént jow baydin xitayning Uyghurlarni lagérlargha qalmighanliqini qobul qilishqa bolmaydighanliqini bildürdi. Uyghur mesilisining tilghan ilinishigha xitay yene chidimidi.

2020-Yilliq prézidéntliq saylimi namzatliqi üchün özini körsetken démokratlar partiyesi kandidatlirining 6-nöwetlik téléwiziye munazirisi 19-dékabir kechqurun amérikaning los-anjils shehiride ötküzüldi. Munazire PBS téléwiziyesi arqiliq neq meydandin tarqitildi. 

Bu nöwetlik munaziridiki alahide diqqet qilishqa tégishlik nuqtilarning biri bolsa Uyghur mesilisining kandidatlar teripidin tilghan élinishila emes, belki munazire jeryanida kandidatlardin sorilidighan tashqiy siyasetke alaqidar muhim so'allarning qataridin orun élinishi idi. 

Uyghurlar heqqidiki birinchi so'al p b s qanilining munazire riyasetchisi judy wudruf kandidat pétir butijajdin sorighan so'al idi. 

Pétir butijaj mezkur so'allargha jawab bérip, amérikaning kishilik hoquq we shimaliy koréye mesilisi qatarliqlarda xitay bilen hemkarlishishni xalaydighanliqini, emma xitayning kishilik hoquq xatirisidin razi emeslikini bildürüp mundaq soridi: "Amérikaliqlar xitayning kishilik hoquq xatirisi we bir milyondin artuq Uyghur musulmanning qamalghanliqidin chöchüp ketti." 

U yene amérika hökümiti Uyghurlarning lagérlargha qamilish mesilisi wejidin "Étiraz bildürüsh we iqtisadiy jaza qoyushtin bashqa 2022-yilliq béyjing olimpikini bayqut qilishi kérekmu?" dégen so'algha duch keldi.

Bu so'algha jawab bergen kandidat butijaj mundaq dédi: "Menche herqandaq wasitiler üstelning üstide teyyar turushi kérek. Bolupmu diplomatik, iqtisadiy yaki siz hazir bayan qilip ötken ijtima'iy wasitiler."

U yene amérika prézidénti trampning Uyghurlarning lagérlargha tashlinishi we yaki xongkongluqlarning démokratiye arzusi mesilige kelgende jim turuwalghanliqini eyiblidi. 

Uyghurlarning lagérlargha qamilishi mesiliside amérika hökümitining meydani izchil qattiq bolup kelgen. Mu'awin prézidént mayk pens we yaki tashqiy ishlar ministiri mayk pompéyo bolsun, ular bu mesilide xitayni izchil qattiq tenqidlesh bilen birge xitayni lagérlarni derhal taqashqa chaqirip kelgen. Halbuki, bu mesile prézidént tramp shexsen pikir bildürüp baqmighan idi. 

PBS Te neq meydan tarqitilghan téléwiziye munaziriside xongkong mesilisi we xitayning herbiy hazirliqlar kéngeymichiliki heqqidimu so'allar soraldi. 

Munazire so'alliri yene xitayning herbiy hazirliqliri, yéqinda wezipige tapshurghan 2-awiyamatkisi, ularning amérikada élip bériwatqan ishpiyonluq heriketliri, amérika we xitay arisida yüz bérish mumkin bolghan herbiy toqunushlar heqqidiki perezler üstide dawam qilidi. 

Bu so'allargha jawab bergen sabiq mu'awin prézidént jow baydin mundaq dédi: "Elwette, biz xitay bilen bashmu-bash toqunushqa qarap kétiwatimiz. Bu dégenlik urush qilish dégenlik emes. Shuni éniq bildürüshmiz kérekki, biz ularning qilmishlirigha qol qoshturup turalmaymiz. Siz tilgha élip ötkendek, bir milyon Uyghur musulman hazir yighiwélish lagérlirida qamaqliq. Ular shu demning özide shu yighiwélish lagérlirida depsende qilinmaqta."

Bu heqte pikir yürgüzgen amérikadiki adwokat nuri türkelning éytishiche, Uyghur mesilisi amérikaning tashqiy siyasitidiki muhim bir mesilige aylinip bolghanliqi üchün uning prézidént namzatliri munaziriside tilghan élinishi anche heyran qalarliq emes. 

Sabiq mu'awin prézidént jow baydin yene xitayning asiya-tinch okyan rayonidiki herbiy kéngeymichiliki we tehditlirige taqabil turush üchün amérika élishqa tégishlik qedemler üstide toxtaldi. 

U mundaq dédi: "Biz déngiz küchimizning 60 pirsentini shu yerge yötkep, xitaygha bashqilarni qoghdash üchün shu yerde bolidighanliqimizni, xitayning yene bashqa yerlerge mangalmaydighanliqi bildürüshimiz kérek."

U yene xitayni qilmishliri üchün b d t arqiliq jazagha tartish, yaponiye, jenubiy koréye qatarliq döletler bilen hemkarliship xitaygha taqabil turushningmu intayin muhim ikenlikni bildürdi. 

Nuri türkel bu heqtiki perezlirini otturigha qoyup, amérikaning nöwettiki ichkiy-tashqiy siyasiti Uyghur mesilisige jiddiy inkas qayturushni teqezza qilidighanliqini bildürdi. 

CNN Ning xewer qilishiche, munazire xitay, Uyghur we xongkong mesilisige yötkelgende PBS ning bu heqtiki neq meydan anglitishi xitayda 9 minut etrapida tosup qoyulghan. 

Xewerge qarighanda, chet'el metbu'atliridiki xitay kommunistliri "Sezgür" dep qaraydighan mezmunlar xitayda da'im tosuwétilidiken. 

CNN Ilgiri ishligen Uyghur we xongkong heqqidiki xewerliri xitayda izchil tosulup kelgen iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet