Түрк дуняси язғучилар қурултийи уйғурларниң ана тилдики маарипини әслигә кәлтүрүш қарарини алди

Әнқәрәдин ихтиярий мухбиримиз әркин тарим тәйярлиди
2023.11.09
turk-dunyasi-yazghuchilar-1 “5-нөвәтлик түрк дуняси язғучилар қурултийи” (солдин) доктор ахмәт биҗан әрҗиласун, доктор ләвәнд байрактар, “иләсам” рәиси мәһмәд нури пармақсиз әпәндиләр. 2023-Йили ноябир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийәниң пайтәхти әнқәрәдә 11-айниң 6-күнидин 8-күнигичә “5-нөвәтлик түрк дуняси язғучилар қурултийи” чақирилди. Қурултайда хитайниң асасий қануни вә аптономийә қанунида орун алған ана тилдики маарип һәққиниң уйғурларға қайтуруп берилиши тоғрисида қарар мақулланди.

Қурултайға әзәрбәйҗан, қазақистан, өзбекистан, қирғизистан, русийәдики түркий милләтләр, косово вә македонийә қатарлиқ 19 дөләттин кәлгән язғучи вә шаирлардин болуп 100 әтрапида киши иштирак қилди. Қурултай әһли 5 гуруппиға бөлүнүп, музакирә елип берип, қарар мақуллиди. Қарарда хитайниң асасий қануни вә 1984-йилида қобул қилинған аптономийә қанунидики ана тилда маарип һәққини әслигә кәлтүрүши үчүн түрк дөләтләр тәшкилатиниң хитайға бесим ишлитиши тәләп қилинған.

Мәзкур йиғинни 1986-йили қурулған түркийәдики әң чоң аммиви тәшкилатлардин бири һесаблинидиған қисқартилған исми ‛иләсам‚ йәни илим вә әдәбий әсәрләр саһиблири бирлики уюштурған болуп, йиғинға түркийә саяһәт вә мәдәнийәт министирлиқи рәһбәрлири, университетларниң оқутқучилири вә идарә-җәмийәтләрниң мунасивәтлик рәһбәрлириму иштирак қилди.

“5-нөвәтлик түрк дуняси язғучилар қурултийи” йиғинида әнқәрә кәчиөрән райониниң башлиқи турғут алтиноқ ечилиш нутқи сөзлимәктә. 2023-Йили ноябир, түркийә.
“5-нөвәтлик түрк дуняси язғучилар қурултийи” йиғинида әнқәрә кәчиөрән райониниң башлиқи турғут алтиноқ ечилиш нутқи сөзлимәктә. 2023-Йили ноябир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Қурултайда алған қарарда түркий җумһурийәтлиридә түрк дуняси кутупханиси қуруш, кутупханиларға барлиқ түркий милләтләрниң тилида китабларни қоюш, роман вә шеир китаблирини һәр қайси түркий тилларға тәрҗимә қилишқа охшаш уйғурлар үчүн пайдилиқ болған бир қатар темилар қарарға киргүзүлгән.

Йиғинниң күн тәртипигә бинаән йиғинниң йепилиш мурасимида йиғинда елинған қарарларни қурултайниң хатириләш хизмитигә мәсул болған фунда аргун ханим оқуп өтти. Қарарниң 11-маддисида мундақ дейилгән: “түрк дөләтлири тәшкилатиниң сиртида қалған түркий хәлқләрниң өзлири туруватқан дөләтләрниң асасий қанунидики һәқ-һоқуқини қолға кәлтүрүши, болупму ана тилда маарипни әслигә кәлтүрүши үчүн түрк дөләтлири тәшкилатиниң күч чиқириши, түркий хәлқләрниң ана тилини өгиниши вә миллий кимликини қоғдап қелиши үчүн түркийә башта түркий җумһурийәтлириниң ярдәм бериши, ана тил дәрслик китаби, тил өгиниш үчүн син-көрүнүши, һөҗҗәтлик филимлар вә тил өгиниш үчүн қошумчә материяллар тәйярлаш қарар қилинди”.

Бу қурултай ахирида зияритимизни қобул қилған даңлиқ түрколог, пенсийәгә чиққан профессор ахмәт биҗан әрҗиласун әпәнди мундақ деди: “қутадғу биликниң ташкәнттики қол язмиси түркийәдә нәшр қилинди. Наһайити яхши иш болди. Мәхмуд қәшқириниң ‛түркий тиллар дивани‚ намлиқ әсирини биз түркийә җумһурийити қурулуштин бурун нәшр қилдурғанидуқ. Кейинчә башқа дөләтләрдиму арқа-арқидин нәшр қилинди. Бу тоғрилиқ нурғун тәтқиқатлар елип берилди. Бу аләмшумул әсәрләр йезилған шәрқий түркистандики уйғур түрклириниң тиллири чәкләнди. Уларниң ана тилда маарипини әслигә кәлтүрүш үчүн түрк дөләтлири вә түркий хәлқләр хитай һөкүмитигә бесим пәйда қилиши керәк”.

“5-нөвәтлик түрк дуняси язғучилар қурултийи” йиғин зали. 2023-Йили ноябир, түркийә.
“5-нөвәтлик түрк дуняси язғучилар қурултийи” йиғин зали. 2023-Йили ноябир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Йиғин ахирида зияритимизни қобул қилған йиғинни уюштурған илим вә әдәбий әсәрләр саһиблири бирлики рәиси мәһмәд нури пармақсиз әпәнди, бу қурултайда мақулланған қарарларни әмәлгә ашуруш үчүн мунасивәтлик дөләтләрниң түркийәдики әлчиханилири вә мунасивәтлик органларға хәт язидиғанлиқини, бу һәқтә қолидин кәлгәнни қилидиғанлиқини тәкитлиди. У, мундақ деди: “пәқәтла мустәқил болған түркий милләтләрла әмәс, барлиқ түркий милләтләрниң аптоном районлири бар дөләтләрниң әнқәрәдә турушлуқ әлчиханилириғиму бу қарарни йоллаймиз. Хитай вә иран қатарлиқ дөләтләрдики түркий хәлқләрниң ана тилда маарипи чәклимигә учраватиду. Бу дөләтләр дуняни алдашқа тиришиватиду, лекин бизни алдиялмайду. Бу дөләтләр тор дунясиға ишикини етивалди. Қилмишлирини дуня җамаәтчиликиниң көрүшини тосивеливатиду. Әмма буни йошуралмайду”.

У, уйғурларниң әң ахирида мустәқиллиқини қолға кәлтүрәләйдиғанлиқини тәкитләп мундақ деди: “биз алди билән уйғур түрклиригә һәқиқий аптономийә һоқуқини беришини тәләп қилимиз. Әркинликини бәрсун. Уйғурлар алди билән һәқиқий аптономийә һоқуқиға игә болалиса, кейинчә мустәқиллиққа еришәләйду. Түрк дуняси күчлүк болса уйғурларму һәқ-һоқуқиға игә болалайду”.

Нурғун уйғур илим адәмлири вә язғучилар түрмидә бу һәқтә немиләрни қилмақчисиз? дегән соалимизға мәһмәт нури пармақсиз әпәнди мундақ җаваб бәрди: “биз түрмә вә лагердики уйғур язғучи вә илим инсанлириниң трагедийәсини түрк дунясиға аңлитишқа тиришиватимиз. Улар әркинликигә еришкичә барлиқ күчимиз билән буни аңлитишқа тиришимиз”.

“5-нөвәтлик түрк дуняси язғучилар қурултийи” икки йилда бир қетим чақирилидиған болуп, 6-нөвәтлик қурултайни 2025-йилида өзбекистан язғучилар җәмийитиниң саһибханилиқида өзбекистанниң пайтәхти ташкәнт шәһиридә чақириш қарар қилинди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.