Qazaqistandiki Uyghurlar ana tilliq mekteplerni saqlap qélish üchün tirishchanliq körsetmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-08-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistanning emgekchiqazaq nahiyisi qaraturuq yézisida Uyghur sinipigha bala yighish herikiti élip barghan bir guruppa.
Qazaqistanning emgekchiqazaq nahiyisi qaraturuq yézisida Uyghur sinipigha bala yighish herikiti élip barghan bir guruppa.
RFA/Oyghan

Melumki, ötken esirning 50-60-yilliridin kéyin qazaqistandiki ottura derijilik bilim béridighan mekteplerde oquwatqan Uyghur perzentlirining sani barghanséri köpiyishke bashlighan idi. Bu birinchi nöwette Uyghur élidin qazaqistan'gha köchüp chiqqanlar hésabigha yüz bergen bolsimu, emma bu köchüp chiqqanlarning yene bir qismi öz perzentlirini rus tilliq mekteplergimu bergen. Chünki u dewrde qazaqistan sowét ittipaqi terkibide bolup, rus tili dölet tili hésablan'ghanliqtin Uyghur ahalisining köp qismi öz balilirini rus tilliq mekteplerge bérishke mejbur bolghanidi. Emma 90-yillarning bashlirida sowét ittipaqi yimirilip, qazaqistan musteqilliq alghan bolsimu, rus tili özining tesir küchini mushu kün'giche saqlap kelmekte. Uyghurlar özlirining ilgiriki milliy mekteplirini saqlap qélish meqsitide terghib-teshwiqat ishlirini dawamliq yürgüzüshni hélighiche toxtatmighan.

Shu sewebtin bu yilimu Uyghurlar zich olturaqlashqan bezi yéza we mehellilerde bu heriket dawam qilmaqta. Yéqinda biz shundaq heriket élip bériliwatqan almuta wilayitining emgekchiqazaq nahiyesige qarashliq qoram we gheyret yéziliridiki ehwalni igiliduq.

Igilishimizche, mezkur yézilarning asasiy ahaliliri Uyghurlar we qazaqlar bolsimu, ahalining mutleq köp qismining öz perzentlirini rus tilliq siniplargha bérish aditi bügünki kün'giche saqlinip qalghaniken. Mundaq ehwal almuta wilayitining Uyghurlar zich olturaqlashqan talghir, Uyghur, yarkent (panfilof) nahiyeliridimu mewjut bolup, her bir yurtning jama'etchiliki bu yönilishte türlük pa'aliyetlerni élip barmaqtiken.

Emgekchiqazaq nahiyesining gheyret yézisi ismayil sattarof namidiki ottura mektepning qazaq tili we edebiyati peni mu'ellimi abduljan aznibaqiyéf ependining pikriche, hazir barliq mekteplerde 1-sinipqa bala qobul qilish qereli uzartilghanliqtin Uyghur siniplirigha we mekteplirige balilarning kélishi dawam qilinmaqtiken.

Abduljan aznibaqiyéf hazirqi ehwalni mundaq dep chüshendürdi: "Texminen éytqanda, xushal bolidighan yérimu bar hem epsuslinidighan jayimu bar. Xushal qilidighini her bir jayda yildikidek bir sinip échiliwatqan bolsa, bu yilimu bir sinip échilidighan türi bar. Ikki sinip échilghan bolsa, yenila ikki sinip échiliwatidu. Uyghur sinipigha perzentlirini bermeywatqanning sewebi yuqiriqi oqushqa chüshkende bir pütün milliy émtihanda qiynilip qalidu dégen seweb mewjut. Ikkinchidin, rus tiligha bolghan qiziqish üstün bolghanliqtin, rus tiligha bériwatqanlar nurghun. Bu yili jahanda orun éliwatqan korona wirusi sewebidin terghibat ishlirini asanliqche qilalmiduq."

Ziyaritimizni qobul qilghan emgekchiqazaq nahiyesi qoram ottura mektipining Uyghur tili we edebiyati peni mu'ellimi gülchéhrem sadirowa xanim bolupmu Uyghur yashliri arisida terghib-teshwiqat ishlirini toxtimay élip bérishning muhim ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Men öz sözümni tonulghan yazghuchi abduqadir jalalidinning sözliri bilen bashlimaqchi: 'ana tiling öz közüngge oxshaydu, qalghan tillar közeynek, mikroskop, téléskopqa oxshaydu. Ular her qanche ilghar bolsimu, közüng yenila salamet bolushi kérek. ' mushu pikir boyiche öz oyumni yollughum keldi. Yenila öz tilining qedrini bilmigen, özge tilda balilirini oqutushqa kiriship ketken yashlirimizgha yollughum keldi. Yashlargha éytqan bolar idimki, hazir biz millet bolup saqlinip qélishimiz üchün, özimizning ulugh bir milletning ewladi ikenlikini untumasliqimiz, edebiy miras, til, öz tariximizni chongqur öginip, saqlishimiz üchün peqet ana tilliq siniplardiki bala sanini köpeytishimiz kérek."

Gülchéhrem sadirowa qazaqistanliq Uyghurlargha chong yükning artilghanliqini, chünki ularning qazaqistanning asasiy qanuni asasida ana tilida bilim élishi üchün barliq mumkinchiliklerning yaritilghanliqini, shu mumkinchiliklerdin paydilinishning intayin muhimliqini tekitlidi. U yene özi ishlewatqan arilash tilliq, yeni oqutush qazaq, Uyghur we rus tilida élip bérilidighan qoram ottura mektipidiki Uyghur siniplirigha bilim bériwatqan mu'ellimlerning barliqining aliy bilimlik bolup, barliq penler boyiche mu'ellimlerning yéterlik ikenlikini, ularning her yili öz kespini mukemmelleshtürüsh boyiche tiriship kéliwatqanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, Uyghur élidin qalsa, Uyghur tilida oqush sistémisi peqet qazaqistanda saqlan'ghan bolup, Uyghur tilliq mektepler hökümet igidarchiliqigha élin'ghaniken. Axirqi resmiy melumatlargha qarighanda, qazaqistanda 250 minggha yéqin Uyghur yashawatqan bolup, 15 mingdin oshuq Uyghur perzentliri ana tilida oquydiken. Qazaqistandiki Uyghurlar asasen almuta shehiri we almuta wilayitining yerkent (panfilof), Uyghur, emgekchiqazaq we talghir nahiyeliride olturaqlashqan.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet