Dunyaning herqaysi jaylirida "Aq-kök 19 herikiti" bashlandi

Muxbirimiz eziz
2019-07-22
Élxet
Pikir
Share
Print

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki siyasiy basturush herikiti herqaysi axbarat wasitiliridin keng yer éliwatqanda jay-jaylardiki awam xelqni Uyghurlarning hazirqi ehwalidin xewerdar qilish meqsitide türlük pa'aliyetler otturigha chiqishqa bashlidi. Filadilfiye shehiridiki yehudiy yashliridin met takér uyushturghan "Aq-kök 19 herikiti" ene shularning biridur.

Met takérning bildürüshiche, bu bir dunyawi kölemlik heriket bolup, uningda her sahediki addiy sheher xelqini Uyghurlarning ehwalidin xewerdar qilish nishan qilin'ghan iken. U radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eler aldida buni anglighan hemmila kishining Uyghur bolushi lazimliqini tekitlep ötti.

"Buningdin ikki ayche ilgiri Uyghurlarning ehwalidin xewer taptim. Shu waqittimu bu toghriliq köp melumatliq emes idim. Shuning bilen 15-iyun küni filadilfiye shehiride kichik kölemde bir namayish uyushturdum. Shu waqitta bir qisim Uyghurlar bilen tonushtum. Ular men hayatimda körgen eng ésil, ajayip aqköngül insanlar iken. Shulardin ularning xitaydiki uruq-tughqanlirigha hemde dostlirigha hetta téléfonmu qilalmaydighanliqini anglap bekmu ghezeplendim. Shuning bilen men bashqiche bir namayish pa'aliyiti teshkilleychu, dep oylidim. Chünki biz bu xildiki ishlarni untup ketkili 70 yildin ashti. 1930-Yilliridin bashlap gitlér gérmaniyesini bu ishlarni qilghan. Shu waqittimu dunya pulgha düm chüshüp, gérmaniye bilen öz sodisini dawam qiliwergen. Shunga men 'aq-kök 19 herikiti' ni bashlidim. Hazir buni bostonda maysem dawam qiliwatidu, yawropa we bashqa jaylardimu buni bashlighanlar bar. Qisqisi, némishqa bu bashlighan désingiz, hazir 2-dunya urushidin kéyin amérika bashchiliqida hasil bolghan dunya tertiwige 20-esirdiki rezil we iplas hadisiler qaytidin suqunup kirmekchi boluwatidu."

Met takirning bashlamchiliqida 21-iyul küni oxshash bolmighan birnechche chong sheherde tengla ötküzüsh pilanlan'ghan bolup, ene shularning biri 21-iyul küni chüshte washin'gton shehiride wujudqa chiqti. Bu künki pa'aliyet washin'gton shehiridiki sayahetchiler eng köp kélidighan linkoln xatire sariyi aldigha orunlashturulghan bolup, xatire saray aldidiki yol boyigha Uyghur diyaridiki siyasiy weziyetning eng janliq teswiri bolghan lagérlar, tutqun, a'iliwi judaliq qatarliq témilar boyiche teyyarlan'ghan heqiqiy süretler körgezmisi qatar tizilghan idi. Shuning bilen birge xitay hökümitining zor tutqun pa'aliyitide iz-déreksiz ghayib bolghan yüzligen Uyghur serxillirining qisqiche terjimihali we süretliri bolsa nöwettiki Uyghur jem'iyitining qandaq bir zor krizisqa pétip qéliwatqanliqini janliq namayan qilip bermekte idi. Washin'gton shehiride kem körülidighan pewqul'adde issiqqa qarimastin Uyghur pa'aliyetchiler ün-tinsiz rewishte Uyghurlarning nidasini ötken-kechkenlerning nezirige sunmaqta idi.

Bu qétimqi pa'aliyetni teshkilleshke yéqindin yardemde bolghan Uyghur pa'aliyetchilerdin tumaris almas pa'aliyet heqqide melumat bérip, bügünning özide amérikidiki washin'gton, boston, filadilfiye we san-fransisko qatarliq töt sheherde "Aq-kök 19 herikiti" pa'aliyitining tengla ötküzülüwatqanliqini bildürdi.

Amérikidiki Uyghur pa'aliyetchilerdin roshen abbasmu ayrim ziyaritimizni qobul qilip, "Aq-kök 19 herikiti" arqiliq aldi bilen washin'gton shehiridiki awamgha Uyghurlar heqqide yüzeki bolsimu bir chüshenche bérish nishan qilin'ghanliqini éytti.

Mezkur pa'aliyette linkoln xatire sariyining qa'idisige ri'aye qilinip sho'ar towlanmidi, sep bolup namayish qilinmidi. Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen bu xildiki "Süküt" sheklini alghan pa'aliyet heqqide melumat bérip, buningmu dawa yolidiki bir wasite bolidighanliqini bildürdi.

Bu qétimqi pa'aliyetke qatnishish üchün alayiten baltimor shehiridin kelgen qirghizistan Uyghurliridin ilshat özining Uyghurlarning béshigha éghir kün kéliwatqanda bu pa'aliyetke qatnishishni özige mejburiyet dep qarighanliqini tekitlep mundaq dédi:

"Men bügün bu yerge Uyghur xelqimni qollashqa keldim. Bu xitay hökümitige we uning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasetlirige qarshi bir küresh. Hazir Uyghurlar we bashqa qérindash türkiy milletler nahayiti chong bir tiragédiyege duch kelmekte. Mundaqche dégende biz 21-esirde turup bir chong qirghinchiliqqa shahit bolmaqtimiz. Shunga bu ehwallarni dunyagha bildürüshimiz lazim. Bolupmu sherqiy türkistandiki Uyghurlarning béshigha néme künler kéliwatqanliqini, ularning b d t gha oxshash teshkilatlardin yardem sorawatqanliqini, Uyghurlarning yardemge we qollashqa mohtaj ikenlikini uqturushimiz lazim. Shunga men özümning ularni qollaydighanliqimni bildürüsh üchün bu yerge keldim."

"Aq-kök 19 herikiti" ge yéqindin awaz qoshqanlarning biri qatarida polshaning poznan shehiride yalghuz kishilik namayish qiliwatqan martiyna kokotkiwichni körsitish mumkin. Shu jaydiki bir mektepte finland we wén'gir tilliridin ders bériwatqan martiyna özining néme üchün "Aq-kök 19 herikiti" ge awaz qoshqanliqini sözlep kélip, shu jaydiki awam xelqqe Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerni chüshendürüshning muhimliqini tekitlep ötti.

"Méning bu ishlarni qilishimgha türtke bolghan birnechche sewebtin bu pa'aliyetni méning shexsiy hayatimning bir qismi bolup ketti, désemmu bolidu. Özümni élip éytsam men sap polsha neslidin, dep késip éytalaymen. Emma hazir Uyghurlar duch kéliwatqan hadisiler men üchün xuddi bizning a'ilimizning béshigha kelgen külpetke oxshap qaldi. Buning birinchi sewebi, men musulman. Bu men üchün bekmu muhim bir amil hésablinidu. Chünki men eng deslep türkiy xelqlerning medeniyiti we tilini tetqiq qilishqa qiziqip kétip kéyinche musulman boldum. Shunga diniy nuqtidin alghanda Uyghurlar duch kéliwatqan paji'e méning yürikimni ezdi. Ikkinchidin méning tetqiqat da'irem mushu hadisilerge chétilidu. Shunga men bu pa'aliyetning bir parchisi bolush qararigha keldim. Chünki polshada awam xelq bu ishlardin xewersiz. Men bularni féysbok arqiliq ijtima'iy taratqulargha chiqarsam bu xuddi shunche köp kishiler bilen mushu témida paranglashqandek bolidikenmen."

Melum bolushiche, "Aq-kök 19 herikiti" 21-iyul küni yene norwégiye, yaponiye, gollandiye qatarliq jaylardimu tengla ötküzülgen bolup, shu jaylardiki Uyghurlar emeliy pa'aliyet bilen birge özlirining féysbok sehipilirining bash süritini mezkur heriketning namigha özgertish arqiliq özlirining qollishini ipadiligen.

Toluq bet