Mutexessiler: "'shinjanggha da'ir bir qanche tarixiy mesile' namliq aq tashliq kitab xitayning ajiz nuqtisini ashkarilidi"

Muxbirimiz irade
2019-07-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Doppa kiygen Uyghur yashning bir guruppa xitay eskerlirining aldida kétip barghan körünüshi. 2009-Yili 12-iyul, ürümchi.
Doppa kiygen Uyghur yashning bir guruppa xitay eskerlirining aldida kétip barghan körünüshi. 2009-Yili 12-iyul, ürümchi.
AP Photo/Eugene Hoshiko

21-Iyul küni xitay dölet ishliri kabinétining axbarat ishxanisi teripidin élan qilin'ghan "Shinjanggha da'ir bir qanche tarixiy mesile" mawzuluq aq tashliq kitab közetküchilerning diqqitini qozghidi. Mezkur aq tashliq kitabni xitay hökümiti xitayning ichi-sirtigha qaratqan barliq taratqulirini ishqa sélip, keng türde teshwiq qildi.

"Shinjanggha da'ir bir qanche tarixiy mesile" mawzusida élan qilin'ghan bu aq tashliq kitab- "Shinjang junggo zéminining ayrilmas bir qismi", "Shinjang ezeldin 'sherqiy türkistan' déyilgen emes", "Shinjangdiki milletler jungxu'a millitining terkibi qismi", "Uyghurlar uzaq mezgillik köchüsh, yughurulush netijiside shekillen'gen", "Shinjangdiki milletlerning medeniyiti jungxu'a medeniyitining terkibi qismi", "Shinjang ezeldin köp xil dinlar teng mewjut bolup kelgen rayon", "Islam dini Uyghurlar elmisaqtin tartip étiqad qilip kelgen birdin-bir din emes" qatarliq 7 bölümdin terkib tapqan.

Aq tashliq kitabning kirish qismida töwendikiler bayan qilin'ghan:

"Junggo birlikke kelgen köp milletlik dölet, shinjangdiki milletler jungxu'a milliti a'ilisining qan-qérindash ezaliri. . . Halbuki, bir mezgildin buyan, chégra ichi-sirtidiki düshmen küchler, bolupmu milliy bölgünchi, diniy esebiy, zorawan-térrorchi küchler junggoni bölüwétish, parchilash meqsitige yétish üchün tarixni qesten burmilap, heq-naheqni astin-üstün qiliwetti. . . . Shinjangni bimenilik bilen 'sherqiy türkistan' dep atap, shinjang musteqilliqini terghib qildi. . ."

Xitay hökümiti yuqiriqi bu 6800 xetlik aq tashliq kitabida Uyghur élining xitayning ezeldin ayrilmas bir qismi ikenlikini tekitlesh bilenla qalmay, Uyghurlarning türkiy millet emesliki, "Sherqiy türkistan" dégen bir uqumning yoqluqini, islam dinining Uyghurlargha mejburiy téngilghan bir din ikenlikini ilgiri sürgen.

Uningda munular déyilgen: "Shinjang ezeldin qandaqtur 'sherqiy türkistan' dep atalghan emes؛ Uyghurlar uzaq mezgillik köchüsh, yughurulush netijiside shekillen'gen, jungxu'a millitining terkibiy qismi؛ islam dini Uyghur milliti elmisaqtin tartip étiqad qilip kelgen din emes hem ular étiqad qilghan birdin-bir dinmu emes. . ."

Xitay hökümitining mezkur aq tashliq kitab arqiliq ochuq-ashkara halda Uyghurlarning milliy kimlikini, tarixini we ularning zémin mesilisini ret qilishi, uni munazirige qoyushi chet'ellerdiki közetküchilerning küchlük diqqitini qozghidi. Amérika jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas, doktor shan robérts bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi. U sözide xitay hökümitining Uyghurlarning bu zéminda heq-hoquq telep qilishigha seweb bolidighan amillarni ret qilmaqchi boluwatqanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Xitay hökümiti Uyghurlarning bu zéminning hoquqini telep qilishigha asas bolidighan, yeni Uyghurlarning 'öz teqdirini özi belgilesh' tin ibaret hoquqigha ige bolushigha asas bolidighan herqandaq bir uqumni ret qilmaqchi boluwatidu. Xitay hökümiti bir qanche ay awwal élan qilghan térrorluqqa qarshi turush heqqidiki aq tashliq kitabning zor bir qisim mezmunimu esli mushu tarixi mesililerni asas qilghan. Méning qarishimche, hazirqidek bir shara'itta xitay ilgiri sürüwatqan bu 'tarixiy mesililer' put tirep turalmaydu. Yerlik xelqler dégen uqumgha qandaq izahat bérilishidin qet'iynezer, Uyghurlar shu zéminning yerlik xelqliri dep étirap qilinishi kérek. Chünki birleshken döletler teshkilatining 'yerlik xelqler' uqumigha bergen izahati boyiche yerlik xelq bolush üchün melum bir zéminning tunji yerleshküchiliri bolush shert emes. Halbuki, shu zémin melum tashqi küch teripidin bésiwélinishtin burun we bésiwélin'ghandin hazirghiche bolghan ariliqta u zémindiki eng asasliq yerleshküchi bolushi kérek. Eger xitay hökümiti rayonni boysundurush netijiside uni bügünki 'shinjang Uyghur aptonom rayoni' qilghanliqini ret qilimen deydiken, u halda ular bekmu ajiz orun'gha chüshüp qalidu."

Amérikadiki tonulghan xitay ziyaliysi, "Béyjing bahari" zhurnilining muherriri xu ping ependi bu heqte toxtilip: "Xitay hökümiti Uyghurlarning türkiy millet emeslikini ret qilishidiki asasiy seweb ular bu arqiliq Uyghurlar yashawatqan bu zéminning ezeldin xitaygha tewe zémin ikenlikini ilgiri sürmekchi. Emma u peqetla put tirep turalmaydu. Xitay hökümiti özi bu yerni 'shinjang' dep atash arqiliq alliqachan u yerning yéngi bir chégra ikenlikini jakarlap bolghan."

Xitay hökümitining aq tashliq kitabta Uyghurlarning türkiy millet emeslikini ilgiri sürüp, ularning türk dunyasining bir parchisi ikenlikini qayta-qayta ret qilishi tarixshunaslarning diqqitini qozghighan yene bir muhim nuqta idi. Mesilen, ular aq tashliq kitabta töwendikilerni bayan qilghan: "Tarixta Uyghurlarning ejdadliri türklerning qul qilishigha uchrighan bolup, bu ikkisi qul qilinish we qul qilish munasiwitide bolghan. Uyghurlar türklerning ewladi emes. Yéqinqi zamandin buyan, bir qisim 'pantürkizm' chi unsurlar türkiy tillarni qollinidighan milletlerning hemmisini 'türkler' dewaldi, ularning niyiti bashqa. . ."

Istanbul uniwérsitéti, türk tetqiqat institutining oqutquchisi, doktor ömer qul ependi bu heqtiki köz qarashlirini biz bilen ortaqlashti. U xitay hökümitining alliqachan ispatlinip bolun'ghan bir tarixiy pakitni inkar qiliwatqanliqini bildürdi: "Menche, bu azraq ilim exlaqi bolghan kishiler deydighan söz emes. Tarixiy heqiqetler alliqachan Uyghurlarning türk qowmlirigha tewe ikenlikini, ular otturigha chiqqan tarix we orunlarni éniq sherhlep bergen. Peqet türk tarixchilar we chet'ellik tarixchilar yazghan kitablardila emes, xitay tarixchilar yazghan kitablardimu shundaq sherhlen'gen. Uyghur milliy herikitining aldinqi ewlad rehbiri hem ataqliq tarixchi muhemmed'imin bughra eyni yillarda Uyghurlarning kélip chiqishi we ularning türk bolghanliq tarixi heqqide maqale yazghan. Bu maqale 1948-yili 'altay neshriyati' da neshr qilin'ghan. U yene 1944-yili xitayning resmiy gézitide Uyghurlarning türk bolghanliqi heqqide üch parche muhim maqale élan qilghan. Men buni xitay hökümitining tarixni özining arzusigha maslashturush heriketlirining biri dep qaraymen."

Amérika washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robértis ependimu tarixiy pakitni burmilashqa urunushning exmiqanilik bolidighanliqini ipade qildi:

"Xitay hökümitining néme üchün Uyghurlarning türk dunyasi bilen bolghan munasiwitige qarshi turushqa shunche küchigenliki kishining diqqitini qozghimay qalmaydu. Bügünkidek DNA téxnikisi mewjut shara'itta melum bir milletning terkibi qisimlirini öz aldigha, xalighanche sherhilesh tolimu exmiqanilik. Xitay hökümiti Uyghurlarning 'öz teqdirini özi belgilesh hoquqi' telep qilishining aldini élish üchün ilgiri sürüwatqan bu idiyeler emeliyette uning bu jehettiki ajizliqini, yeni xitayning mana bu tarixi mesile jehette özini qanchilik ajiz hés qiliwatqanliqini körsitip béridu, dep qaraymen."

Amérikadiki nopuzluq tetqiqat organliridin bolghan "Kato instituti" ning tetqiqatchisi mustafa aqyol ependi xitay hökümitining yuqiriqidek réwizi'onist pikirlirining peqetla uning Uyghurlarni assimilyatsiye qilip yoqitishtin ibaret siyasiy muddi'asini chiqish qilghanliqini ipadilidi. Mustafa aqyol ependi élxet arqiliq bizge qilghan sözide "Del mushu seweblik héchqandaq bir hakimiyetning tarixni özgertip yézish hoquqi bolmasliqi kérek, u peqet musteqil tarixchilar we elwette tarixni talash-tartish qiliniwatqan shu kishilerning özige mensup bolghan bir ish. Uyghurlar özining kimlikini béyjingda olturghan emeldarlardin we hökümet teshwiqatchiliridin bekrek obdan bilidu," dégenlerni ipadilidi.

Mustafa aqyol ependi yene xitay hökümitining bundaq usullar bilen Uyghurlarni mejburiy assimilyatsiye qilish niyitining ishqa ashmaydighanliqini tonup yétishi kéreklikini, chünki bundaq heriketlerning Uyghurlardiki bölünüp chiqish arzusini yenimu küchlendüridighanliqini ipade qildi. U: "Xitay hökümiti Uyghurlarning hoquqlirigha, ularning kimliki we dinigha hörmet qilip, ulargha heqiqiy puqraliq mu'amilisi qilghandila, andin 'bölgünchilik' ghémidin qutulalaydu" dep körsetti.

Toluq bet