Analizchilar: "'shinjang aq tashliq kitabi' ni öginish dolquni 'nyu-york waqit géziti' ashkarilighan mexpiy höjjetler sewebidin boldi"

Muxbirimiz méhriban
2019-11-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay hökümiti élan qilghan "Aq tashliq kitab" muxbirlargha tarqitiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 24-iyul, béyjing.
Xitay hökümiti élan qilghan "Aq tashliq kitab" muxbirlargha tarqitiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 24-iyul, béyjing.
AP

17-Noyabirdin bashlap Uyghur aptonom rayoni da'iriside her derijilik hökümet kadirliri arisida yene bir qétimliq siyasiy öginish dolquni qozghalghan.

"Shinjang géziti", "Tengritagh tori", "Junggo xewerler tori", "Xelq géziti" qatarliq xitay hökümet taratquliri 18-noyabirdin 21-noyabirghiche bu heqte bir qatar maqale we xewerlerni élan qilghan. Bu xewerliridin melum bolushiche, bu qétimliq siyasiy öginish dolqunida yéqinda béyjingda échilghan xitay kompartiyesi 19-qurultiyining 4-omumiy yighinining rohini öginishtin bashqa yene 2018-yildin bashlap élan qilin'ghan bir yürüsh "Shinjang aq tashliq kitab" lirini öginish dolquni qanat yayghan. Bu dolqun edliye we qanun organliridiki xizmetchilerni merkez qilghan halda élip bérilghan.

18-Noyabir Uyghur aptonom rayonluq partkomning da'imiy hey'iti, aptonom rayonluq siyasiy-qanun komitétining sékrétari wang jünjéng qanun sahesidikilerge seperwerlik yighini achqan. U sözide "Pütkül aptonom rayondiki siyasiy-qanun sahesidiki kadirlar partiye merkizi komitéti we re'is shi jingping bilen siyasiy idiyede birdeklikni saqlap, emeliy herikiti bilen bir yürüsh 'aq tashliq kitablar' ning rohini emeliyleshtürüsh kérek," dégen.

Eyni waqitning özide yene Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi da'imiy komitétimu siyasiy öginish seperwerlik yighini achqan. "Téngritagh" torining 21-noyabirdiki xewiridin melum bolushiche, 11-ayning 18-künidin 19-künigiche, aptonom rayonluq xelq qurultiyi da'imiy komitéti tunji qétim pütün Uyghur diyaridiki her derijilik xelq qurultiyi da'imiy komitétlirining bash katipliri, ishxana mudirlirini terbiyelesh kursi ötküzgen. Mezkur kursta "Kadirlarning asasliq wezipisi shi jinpingning yéngi dewr junggoche sotsiyalizm idiyesini chongqur öginip, izchillashturup, yéngi dewrdiki partiyening shinjangni idare qilish tedbirini öginish izchillashturush, diqqetni ijtima'iy muqimliq we ebediy eminlik bash nishanigha merkezleshtürüsh" we bu xil öginishni pütkül aptonom rayon da'iriside qanat yaydurush telep qilin'ghan.

Melum bolushiche, bu qétimqi siyasiy öginish dolqunida öginish telep qilin'ghan bir yürüsh "Shinjang aq tashliq kitab" liri, 2018-yildin 2019-yilghiche xitay dölet ishliri kabinétining axbarat ishxanisi teripidin élan qilin'ghan xitay merkizi hökümitining Uyghur siyasiti aqlan'ghan matériyallar iken.

Ular xitay dölet ishliri kabinétining axbarat ishxanisi teripidin 2018-yili 15-noyabir küni élan qilin'ghan "Shinjangdiki medeniyetlerning qoghdilishi we tereqqiyati aq tashliq kitabi", 2019-yili 18-mart küni élan qilin'ghan "Shinjangning térrorluqqa qarshi turush, radikalliqni tügitish we kishilik hoquqqa kapaletlik qilish aq tashliq kitabi", 2019-yili 21‏-iyul küni élan qilin'ghan "Shinjanggha da'ir bir qanche tarixi mesile" we 2019-yili 16-awghust küni élan qilin'ghan "Shinjangdiki kespiy téxnika ma'aripi terbiyelesh xizmiti aq tashliq" qatarliqlarni öz ichige alidiken.

Uyghur diyarida bu qétimqi siyasiy öginish dolquni 16-noyabir "Nyu-york waqit géziti" de ashkarilan'ghan Uyghur rayonidiki lagérlargha a'it 403 betlik mexpiy höjjetler élan qilinip, xelq'arada xitay re'isi shi jinpingning Uyghurlarning millet boyiche lagérlargha qamilishtek paji'eside bash pilanlighuchi ikenliki munazire témisi boluwatqan, xitay hökümet da'iriliri mexpiy höjjetlerning ashkarilinishigha qarita naraziliq bayanatliri élan qiliwatqan bir mezgilge toghra kélishi weziyet analizchilirining diqqitini qozghidi.

Amérikidiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning tetqiqatchisi zubeyre xanim we amérika alem qatnishi idarisining inzhénéri, doktor erkin sidiq ependiler radiyomiz ziyaritini qobul qilip, bu heqtiki qarashlirini otturigha qoydi.

"Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning tetqiqatchisi zubeyre xanimning qarishiche, 16-noyabir "Nyu-york waqit géziti" de ashkarilan'ghan Uyghur rayonidiki lagérlargha a'it 403 betlik mexpiy höjjetler élan qilin'ghandin kéyinla xitay hökümet da'irilirining Uyghur aptonom rayoni da'iriside siyasiy-qanun sahesidiki kadirlarni merkez qilip, ilgiri élan qilinip bolghan bir yürüsh "Shinjang aq tashliq kitab" lirini qaytidin öginish dolquni qozghishi da'irilerning rayon weziyitidin qattiq ensirishi sewebidin bolghan déyishke bolidiken.

Doktor erkin sidiq "Shinjang aq tashliq kitabliri" ning eslidinla xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitini aqlash üchün élan qilin'ghan matériyallar ikenlikini tekitlidi. Bu qétim xitayning siyasiy-qanun sahesidila qep qalghan Uyghur kadirlirini bu kitablarni qaytidin öginishke seperwerlik qilishi xitay hökümitining rayondiki siyasiy muqimliqtin qattiq ensirewatqanliqini bir ipadisi iken.

Da'iriler élan qilin'ghan atalmish "Shinjang aq tashliq kitabliri" da Uyghur aptonom rayonida yürgüzülgen siyasetlerning "Rayonning muqim tinch weziyitini saqlash üchün élip bérilghan zörür tedbirler ikenliki eskertilgen bolup, doktor erkin sidiq ependi da'irilerning bu qétim qaytidin aq tashliq kitaplardiki mezmunlarni kadirlarning öginishige mejburiy téngishining emeliyette xitay hökümet da'iriliri kütken ünümni bermeydighanliqini tekitlidi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining ilgiri sürüshiche, nöwette 800 mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur xitay hökümiti "Kespiy terbiyelesh merkezliri" dep teriplewatqan yighiwélish lagérlirida tutup turulmaqta iken. Amérika tashqi ishlar ministirliqining emeldarliri ilgiri bu lagérlarning térrorluq bilen héchqandaq alaqisi yoqluqi, uning Uyghur milliy kimlikige qaritilghanliqini ilgiri sürgen idi.

Toluq bet