Петир ирвин: «хитай һөкүмити ‹ақ ташлиқ китаб' арқилиқ мәҗбурий әмгәкни етирап қилди»

Мухбиримиз нуриман
2020-09-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай дөләт ишлири мәһкимиси учур ишханиси 17-сентәбир күни елан қилған «шинҗаңдики әмгәк вә ишқа орунлишишниң капалити» намлиқ ақ ташлиқ китаб.
Хитай дөләт ишлири мәһкимиси учур ишханиси 17-сентәбир күни елан қилған «шинҗаңдики әмгәк вә ишқа орунлишишниң капалити» намлиқ ақ ташлиқ китаб.
Socila Media

Шинхуа ториниң 17-сентәбир бәргән хәвиригә асасланғанда, хитай дөләт ишлири мәһкимиси учур ишханиси 17-сентәбир күни «шинҗаңдики әмгәк вә ишқа орунлишишниң капалити» намлиқ ақ ташлиқ китабни елан қилған.

«Ақ ташлиқ китаб» та уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң 2014-йилдин 2019-йилғичә һәр йили 1 милйон 300 миңға йиқин кишигә «кәспий тәрбийәләш» елип барғанлиқи вә бу һәқтики сан-сифирлар елан қилинған. 

Көзәткүчиләр, бейҗиңниң «бу ақ ташлиқ китаб» ни елан қилиши тунҗи қетим аталмиш «тәрбийәләш» лагерлириниң көлимини «васитилиқ етирап қилғанлиқидур» дәп қарашмақта. 

«Җәнуби хитай әтигәнлик почтиси» гезити 17-сентәбир ақ ташлиқ китаб һәққидә бир парчә мақалә елан қилған болуп, мақалидә исимни ашкарилашни халимиған бир тәтқиқатчи мундақ дегән: «әгәр хитайниң 2014-йили башланған ‹әсәбийликни түгитиш' сияситидин башлап һесаблиғанда, 2019-йилғичә һәр йили тәрбийәлиниватқан 1 милйон 300 миң кишиниң сани ғәрб тәнқидчилири мөлчәрлигән лагерларда тутуп турулуватқанларниң саниға интайин йеқин келиду.» 

«Ақ ташлиқ китаб» та йәнә аталмиш «курсант» ларниң асаслиқи хотән, қәшқәр, ақсу вә қизилсу қатарлиқ уйғур аптоном райониниң җәнубидики үч вилайәт бир областтин икәнлики, чүнки бу райондики аһалиләрниң мутләқ көп қисминиң «ашқун идийә» ниң тәсиригә учриғанлиқи тилға елинған. Китабта йил сани пәқәт 2014-йилидин 2019-йилиғичә дәп елинған болуп, башқа ақ ташлиқ китаблардикидәк «хитай һөкүмитиниң бәш йиллиқ пилан доклати» дегән ибарини ишләтмигән. 

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәшвиқат вә алақә ишлири мәсули петир ирвин мәзкур «ақ ташлиқ китаб» һәққидә зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «бу ‹ақ ташлиқ китаб' хитайниң йеқиндин буян ‹мәҗбурий әмгәк' һәққидә чиққан хәлқаралиқ хәвәрләргә қайтурған инкаси, шундақла бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң хитайға тәкшүрүш өмики әвәтиштин бурунқи алдин тәйярлиқидур. Китабта улар 2019-йилиғичә йүргүзгән барлиқ сиясәтлирини ақлап йезип чиқипту. Улар бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәкшүрүш вә зиярәт өмикиниң уйғур аптоном райониға баридиғанлиқини билиду.» 

Америка таможна вә чегра қоғдаш идариси 14-сентәбир күни бәш хил мәһсулатниң уйғур аптоном районида дөләт қоллиған мәҗбурий әмгәк билән ишләпчиқирилғанлиқи, хитай һөкүмити уйғур хәлқи вә башқа аз санлиқ милләтләргә системилиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүргүзүватқанлиқи сәвәблик «бәш хил тутуп қелиш буйруқи» (WRO) һәққидә баянат елан қилған иди. 

Петир ирвин мундақ деди: «бу ‹ақ ташлиқ китаб' әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң рәсми һөҗҗәтләр арқилиқ райондики мәҗбурий әмгәкни етирап қилғанлиқи болди. Улар миңлиған, он миңлиған кишиләрниң ‹йиғивелиш лагери' дин чиқип, завут-карханиларда ишләватқанлиқини ‹яхши иш' дәп көрсәтмәкчи болуватиду, әмма улар һәрйли 1 милйон 300 миң кишини йиғивелиш лагерида ‹тәрбийәлигәнлики' ни ашкарилиди. Уларниң бәзилири пүтүнләй лагерда қалмай, кәчлири өйлиригә қайтқан болуши мумкин. Әмма бу сан тәхминән қанчилик кишиниң мәҗбурий ‹тәрбийәләш' тин өткүзүлгәнликиниң испати.» 

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институтиниң мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди «ақ ташлиқ китаб» тики кишини ойландуридиған мәсилиниң әслидә хитайниң уйғурларни ‹тәрбийәләп' намратлиқтин қутқузғанлиқи әмәс, бәлки шунчә бай зиминда яшаватқан кишиләрниң һазирғичә намрат һаләттә яшаватқанлиқиниң сәвәби болуши керәкликини тәкитлиди. 

Көзәткүчиләр йәнә «бу ақ ташлиқ китаб» бейҗиңниң америка кеңәш палата әзаси марко рубийо вә демократлар партийәсиниң вәкили җеймис макговерн билән бирликтә қоллиған «уйғур мәҗбурий әмгәкниң алдини елиш қануни» ға бәргән инкаси болуши мумкин, дейишмәктә. 

Бу қанун лайиһәсидә әгәр мәһсулатларниң мәҗбурий әмгәкчиләр тәрипидин ясалмиғанлиқи испатланмиса, уйғур районида ишләпчиқирилған таварларни америкаға киргүзүшни чәкләш тәләп қилинған. Үч ай илгири америка һөкүмити «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни» ни мақуллиған болуп, уйғурларни бастурушқа четишлиқ дәп қаралған орун вә әмәлдарларға җаза тәдбири қолланған иди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди бу һәқтә мундақ деди: «америка хитайға хели қаттиқ тәдбирләрни қоллиниватиду. Хитайниң бу ‹ақ ташлиқ китаб' ни чиқиришниң мәқсити өзини ақлаш үчүн. Шәрқи түркистанда муқимлиқни қоғдаш хитайниң мәнпәитигә бивастә четишлиқ болғачқа, шәрқи түркистанға мунасивәтлик һәр қандақ тәнқидләргә җидди қарап, җавап берип келиватиду. «

18-Сентәбир уйғур кишилик һоқуқ қурулуши вә уйғур уйғур америка бирләшмиси бирликтә «уйғур мәҗбурий әмгәкниң алдини елиш қануни» ни мақуллашқа чақириш һәққидә баянат илан қилған иди. 

Баянатта көрситилишичә, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши вә уйғур америка бирләшмиси бирликтә барлиқ адаләтпәрвәр мусулман, йәһудий вә башқа җамаәтләрни H. R. 6210 Вә S. 3471 Дин ибарәт икки қанун лайиһәсиниң мақуллинишини қоллашқа чақирған. Улар йәнә мәҗбурий әмгәкниң алдини илиш үчүн хәлқаралиқ ширкәтләрни уйғур районидин чиқип кетишкә тәшвиқ қилған болуп, бу чақириқ уйғурларниң һәқ һоқуқлири үчүн күришиватқан дунядики 72 тәшкилат, 35 дөләттики 250 нәпәр мәбләғ салғучи вә башқа аммиви тәшкилатларниң қоллишиға еришкән. 

Петир ирвин ахирида мундақ деди: «биз хитай һөкүмитидин сәмимийәт күтмәймиз. Буларниң һәммиси уларниң ‹мәҗбурий әмгәк' ни йошурушқа урунушидин башқа нәрсә әмәс. Уларниң һөҗҗәтлиридики сан-сифирларғиму ишәнгили болмайду, лекин қайси нуқтиға диққәт қилишимиз керәклики һәққидә бизгә учур бериду. Бу уйғур кишилик һоқуқ қурулушиға охшаш тәтқиқат орунлириниң тәкшүрүши үчүн яхши материял.» 

Хитайниң бу «ақ ташлиқ китаби» да язғанлириниң ишәнчликлик дәриҗиси һәққидә әркин әкрәм әпәндиму петир билән охшаш пикирдә болуп, бу һәқтә мундақ дәйду: «хитайниң сияси мәдәнийитидә ‹растини йошуруш арқилиқ мудапийәдә туруш' тактикиси бар.» 

Тәйвән дөләтлик чиңхуа университетиниң оқутқучиси ших чйәню «җәнубий хитай әтигәнлик почтиси» гезитигә мундақ дегән: «бу ‹ақ ташлиқ китаб' наһайити еһтият билән йезилған. У асасән америкаға ‹мән һеч иш қилмидим, бәзи уқушмаслиқлар болди' дәп бир ишларни чүшәндүрмәкчи болуватқандәк қилиду.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт