Pétir irwin: "Xitay hökümiti 'aq tashliq kitab' arqiliq mejburiy emgekni étirap qildi"

Muxbirimiz nur'iman
2020-09-18
Share
Aqtashliq-Kitap.jpg Xitay dölet ishliri mehkimisi uchur ishxanisi 17-séntebir küni élan qilghan "Shinjangdiki emgek we ishqa orunlishishning kapaliti" namliq aq tashliq kitab.
Socila Media

Shinxu'a torining 17-séntebir bergen xewirige asaslan'ghanda, xitay dölet ishliri mehkimisi uchur ishxanisi 17-séntebir küni "Shinjangdiki emgek we ishqa orunlishishning kapaliti" namliq aq tashliq kitabni élan qilghan.

"Aq tashliq kitab" ta Uyghur aptonom rayonluq hökümetning 2014-yildin 2019-yilghiche her yili 1 milyon 300 minggha yiqin kishige "Kespiy terbiyelesh" élip barghanliqi we bu heqtiki san-sifirlar élan qilin'ghan. 

Közetküchiler, béyjingning "Bu aq tashliq kitab" ni élan qilishi tunji qétim atalmish "Terbiyelesh" lagérlirining kölimini "Wasitiliq étirap qilghanliqidur" dep qarashmaqta. 

"Jenubi xitay etigenlik pochtisi" géziti 17-séntebir aq tashliq kitab heqqide bir parche maqale élan qilghan bolup, maqalide isimni ashkarilashni xalimighan bir tetqiqatchi mundaq dégen: "Eger xitayning 2014-yili bashlan'ghan 'esebiylikni tügitish' siyasitidin bashlap hésablighanda, 2019-yilghiche her yili terbiyeliniwatqan 1 milyon 300 ming kishining sani gherb tenqidchiliri mölcherligen lagérlarda tutup turuluwatqanlarning sanigha intayin yéqin kélidu." 

"Aq tashliq kitab" ta yene atalmish "Kursant" larning asasliqi xoten, qeshqer, aqsu we qizilsu qatarliq Uyghur aptonom rayonining jenubidiki üch wilayet bir oblasttin ikenliki, chünki bu rayondiki ahalilerning mutleq köp qismining "Ashqun idiye" ning tesirige uchrighanliqi tilgha élin'ghan. Kitabta yil sani peqet 2014-yilidin 2019-yilighiche dep élin'ghan bolup, bashqa aq tashliq kitablardikidek "Xitay hökümitining besh yilliq pilan doklati" dégen ibarini ishletmigen. 

Uyghur kishilik hoquq qurulushining teshwiqat we alaqe ishliri mes'uli pétir irwin mezkur "Aq tashliq kitab" heqqide ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Bu 'aq tashliq kitab' xitayning yéqindin buyan 'mejburiy emgek' heqqide chiqqan xelq'araliq xewerlerge qayturghan inkasi, shundaqla birleshken döletler teshkilatining xitaygha tekshürüsh ömiki ewetishtin burunqi aldin teyyarliqidur. Kitabta ular 2019-yilighiche yürgüzgen barliq siyasetlirini aqlap yézip chiqiptu. Ular birleshken döletler teshkilati tekshürüsh we ziyaret ömikining Uyghur aptonom rayonigha baridighanliqini bilidu." 

Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi 14-séntebir küni besh xil mehsulatning Uyghur aptonom rayonida dölet qollighan mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghanliqi, xitay hökümiti Uyghur xelqi we bashqa az sanliq milletlerge sistémiliq kishilik hoquq depsendichiliki yürgüzüwatqanliqi seweblik "Besh xil tutup qélish buyruqi" (WRO) heqqide bayanat élan qilghan idi. 

Pétir irwin mundaq dédi: "Bu 'aq tashliq kitab' emeliyette xitay hökümitining resmi höjjetler arqiliq rayondiki mejburiy emgekni étirap qilghanliqi boldi. Ular minglighan, on minglighan kishilerning 'yighiwélish lagéri' din chiqip, zawut-karxanilarda ishlewatqanliqini 'yaxshi ish' dep körsetmekchi boluwatidu, emma ular heryli 1 milyon 300 ming kishini yighiwélish lagérida 'terbiyeligenliki' ni ashkarilidi. Ularning beziliri pütünley lagérda qalmay, kechliri öylirige qaytqan bolushi mumkin. Emma bu san texminen qanchilik kishining mejburiy 'terbiyelesh' tin ötküzülgenlikining ispati." 

Enqerediki Uyghur tetqiqat institutining mudiri, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi "Aq tashliq kitab" tiki kishini oylanduridighan mesilining eslide xitayning Uyghurlarni 'terbiyelep' namratliqtin qutquzghanliqi emes, belki shunche bay ziminda yashawatqan kishilerning hazirghiche namrat halette yashawatqanliqining sewebi bolushi kéreklikini tekitlidi. 

Közetküchiler yene "Bu aq tashliq kitab" béyjingning amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo we démokratlar partiyesining wekili jéymis makgowérn bilen birlikte qollighan "Uyghur mejburiy emgekning aldini élish qanuni" gha bergen inkasi bolushi mumkin, déyishmekte. 

Bu qanun layiheside eger mehsulatlarning mejburiy emgekchiler teripidin yasalmighanliqi ispatlanmisa, Uyghur rayonida ishlepchiqirilghan tawarlarni amérikagha kirgüzüshni cheklesh telep qilin'ghan. Üch ay ilgiri amérika hökümiti "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" ni maqullighan bolup, Uyghurlarni basturushqa chétishliq dep qaralghan orun we emeldarlargha jaza tedbiri qollan'ghan idi.

Doktor erkin ekrem ependi bu heqte mundaq dédi: "Amérika xitaygha xéli qattiq tedbirlerni qolliniwatidu. Xitayning bu 'aq tashliq kitab' ni chiqirishning meqsiti özini aqlash üchün. Sherqi türkistanda muqimliqni qoghdash xitayning menpe'itige biwaste chétishliq bolghachqa, sherqi türkistan'gha munasiwetlik her qandaq tenqidlerge jiddi qarap, jawap bérip kéliwatidu. "

18-Séntebir Uyghur kishilik hoquq qurulushi we Uyghur Uyghur amérika birleshmisi birlikte "Uyghur mejburiy emgekning aldini élish qanuni" ni maqullashqa chaqirish heqqide bayanat ilan qilghan idi. 

Bayanatta körsitilishiche, Uyghur kishilik hoquq qurulushi we Uyghur amérika birleshmisi birlikte barliq adaletperwer musulman, yehudiy we bashqa jama'etlerni H. R. 6210 We S. 3471 Din ibaret ikki qanun layihesining maqullinishini qollashqa chaqirghan. Ular yene mejburiy emgekning aldini ilish üchün xelq'araliq shirketlerni Uyghur rayonidin chiqip kétishke teshwiq qilghan bolup, bu chaqiriq Uyghurlarning heq hoquqliri üchün kürishiwatqan dunyadiki 72 teshkilat, 35 dölettiki 250 neper meblegh salghuchi we bashqa ammiwi teshkilatlarning qollishigha érishken. 

Pétir irwin axirida mundaq dédi: "Biz xitay hökümitidin semimiyet kütmeymiz. Bularning hemmisi ularning 'mejburiy emgek' ni yoshurushqa urunushidin bashqa nerse emes. Ularning höjjetliridiki san-sifirlarghimu ishen'gili bolmaydu, lékin qaysi nuqtigha diqqet qilishimiz kérekliki heqqide bizge uchur béridu. Bu Uyghur kishilik hoquq qurulushigha oxshash tetqiqat orunlirining tekshürüshi üchün yaxshi matériyal." 

Xitayning bu "Aq tashliq kitabi" da yazghanlirining ishenchliklik derijisi heqqide erkin ekrem ependimu pétir bilen oxshash pikirde bolup, bu heqte mundaq deydu: "Xitayning siyasi medeniyitide 'rastini yoshurush arqiliq mudapiyede turush' taktikisi bar." 

Teywen döletlik chingxu'a uniwérsitétining oqutquchisi shix chyenyu "Jenubiy xitay etigenlik pochtisi" gézitige mundaq dégen: "Bu 'aq tashliq kitab' nahayiti éhtiyat bilen yézilghan. U asasen amérikagha 'men héch ish qilmidim, bezi uqushmasliqlar boldi' dep bir ishlarni chüshendürmekchi boluwatqandek qilidu."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet