Awstraliye magnitskiy uslubidiki yéngi qanunni oylashmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2020-05-19
Share
Bill-Browder-bil-browder.jpg Amérikaliq milyardér bil browdér ependi muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2018-Yili 20-noyabir, london.
AFP

Amérikaliq kishilik hoquq adwokati, ataqliq kino cholpini jorji klonéyning ayali amal klonéy, amérikaliq milyardér bil browdér, rusiye öktichi siyasiyoni wiladimir kara-murza qatarliqlar awstraliye parlaméntida, 2020-yili 5-ayning 15-küni ötküzülgen guwahliq yighinigha widéyo arqiliq qatniship, awstraliye hökümitini "Magnitskiy qanuni" ni otturigha qoyushqa chaqirghanidi.

Bolupmu amal klonéyning awstraliye parlaméntigha widéyo arqiliq bergen guwahliq sözide awstraliyening qanun chiqirip, Uyghurlarning kishilik hoquqini depsende qilishqa qatnishiwatqan shirket we shexslerni jawabkarliqqa tartishni telep qilghanliqi alahide inkas qozghighanidi. U sözide "Awstraliye hökümitining kishilik hoquqni depsende qilishqa chétishliq barliq shirketlerni nishan'gha élishi, bu, xitay hökümitining shinjangdiki bir yérim milyondek Uyghur qamalghan yighiwélish lagérlirinimu öz ichige élishi kérekliki" ni tekitligen. Uning bildürüshiche, awstraliye özining magnitiskiy kishilik hoquq qanunini maqullap, kishilik hoquq küshendilirige taqabil turushi kérek iken.

Magnitsky qanuni rusiye emeldarlirini baj aldamchiliqi bilen eyibligendin kéyin moskwa türmiside qaza qilghan adwokat sérgéy magnitskiyning ismi bilen atalghan bolup, amérika, en'gliye we kanada bu qanundin paydilinip, rusiye qatarliq döletlerdiki kishilik hoquq tajawuzchiliqigha taqabil turmaqta.

Klonéy xanim shu küni amérikadin sin ulinishi arqiliq awstraliye parlamént komitétigha: "Méningche awstraliyening magnitsky kulubigha qoshulidighan waqti keldi" dégen.

U nöwette awstraliyening kishilik hoquq depsendichilikige chétilishini tosidighan yéterlik cheklesh tedbirining yoqluqini bildürüp؛ "Chiqirilghusi qanunda awstraliye hökümitining shinjangdiki kishilik hoquq depsendichilikige chétishliq shirket we shexslerni jawabkarliqqa tartishigha yol qoyulsa, buning ijabiy roli bolidu" dégen. Awstraliye axbarat wasitilirini öz ichige alghan xelq'araliq axbaratlardin melum bolushiche, nöwette awstraliye hökümiti amérikadin ülge élip, shuningkige oxshash bir qanun chiqirish heqqide pikir élishni bashliwetken.

Amal klonéy mundaq dédi: "Awstraliye xelq'ara jinayetchilerning chégradin kirishini chekleydighan qanunlarni otturigha qoyup, kishilik hoquqning dunyawi dahiysi bolalaydu".

Awstraliye "Sama xewerliri" yeni "Sky news" ning 18-may tarqatqan xewiride erkin qollighuchi kéwin andréws "Awstraliye magnitskiy uslubidiki heriketni qollinishni oylishiwatidu, bu kishilik hoquqni depsende qilghuchilarning érishken paydisini awstraliye ichide ötküzmeslikige kapaletlik qilish üchün layihelen'gen", dégen.

Emeliyette, awstraliyede bu qanun 2018-yili resmiy türde otturigha qoyulup tonushturulushqa bashlighan bolup, magnitsky qanunining teshebbuschisi milyardér bil brawdér bu qétimqi parlamént yighinida mezkur qanunning otturigha qoyulushi we amal klonéyning guwahliq bérishide türtkilik rol oynighan kishi hésablinidu.

Bu munasiwet bilen 16-may mexsus ziyaritimizni qobul qilghan bil brawdér ependi awstraliye parlaméntida échilghan bu yighinning bir qanche yillardin béri awstraliyening magnitisky qanunini qobul qilish üchün élip bériwatqan heriket we tirishchanliqlarning netijiside barliqqa kelgen muhim bir ilgirilesh ikenlikini bildürüp mundaq dédi: "Awstraliye parlaméntida ötküzülgen bu guwahliq bérish yighinigha amal klonéy qatarliq 6 neper kishilik hoquq adwokati we qanunchilar widéyo arqiliq qatnashtuq. Korona wirusi seweblik élin'ghan tedbirler tüpeylidin yighinni widéyo arqiliq ötküzüshke toghra keldi. Bu emeliyette guwahliq bérish yighini bolupla qalmay, awstraliyediki Uyghur, falun'gong qatarliq teshkilatlarning magnitsky qanunining qobul qilinishini teshebbus qilghan ammiwi pikir we imzaliq tekliplirini körüp chiqishni öz ichige alghan intayin ünümlük bir ispat yighini. Bu yighinda Uyghurlar duch kéliwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirini axirlashturush üchün xitay emeldarlirini magnitsky qanuni qollinish arqiliq jazalashni klony xanim we menmu oxshashla otturigha qoyduq".

Bil brawdér ependi, adwokat amal klonéyning awstraliye hökümitidin xitay emeldarlirini öz ichige alghan Uyghurlarning kishilik hoquqini depsende qilghuchilargha qaratqan iqtisadiy jazani kücheytishni telep qilishidin kéyin, uning bu teleplirining parlaméntta alahide tesir qozghighanliqidin nahayiti söyün'genlikini eskertti. U mundaq dédi: "Xitayning kishilik hoquqni basturush heriketliri we mes'uliyetsizliki uning Uyghurlargha yürgüzüwatqan insan heqliri depsendichilikliri we korona wirusi keltürüp chiqarghan dunyawi tehdit seweblik dunya jama'etchiliki hem hökümetlerge téximu éniq ipadilendi. Bu, magnitsky qanunini qobul qilish teshebbusimizgha qarita hökümetlerning yenimu jiddiy qarishigha türtke bolmaqta dep qaraymen. Men awstraliye hökümitining bu yil ichide qanunni qobul qilishigha közüm yétidu. Magnitsky qanuni awstraliyede testiqlinip tetbiqlinishtin kéyin, kishilik hoquq depsende qilghuchilirini bu magnitsky qanuni arqiliq jazalashning xelq'aralishishida zor rol oynaydu. Men éytip kéliwatqandek Uyghurlar emeliy qollash we adaletke mohtaj. Men magnitsky qanunining her qaysi döletlerde tetbiqlinishi bilen Uyghurlar bériwatqan qurbanlarni eng töwen derijige chüshürüshte ijabiy rol oynishini ümid qilip keldim".

"Sama xewerliri" ge qarighanda bu qanun arqiliq jinayetchilerning awstraliye ichide pul xejlishini tosqili bolidiken. Awstraliye parlaméntining ikki partiyedin terkib tapqan tashqi ishlar komitéti kishilik hoquqni depsende qilghuchilargha qarita mal-mülkini tonglitish, sayahet cheklimisi yürgüzüsh qatarliqlarni otturigha qoyushni oylashmaqta. Awstraliye "Yershari magnitskiy qanuni" arqiliq iraq we uganda qatarliq döletlerdin kelgen 94 kishilik hoquq buzghunchisigha jaza yürgüzgen amérikagha egishidiken.

Holléwod kino cholpini jorj klonéyning ayali, ataqliq qanunshunas we adwokat klonéy xanim, qatilliq, qiynash, jinsiy zorawanliq, chiriklik, yalghan eyiblesh bilen tutup turush, taratqularni jimiqturush, shundaqla irq, diniy seweblerdin ziyankeshlikke uchritish qatarliq xelq'ara kishilik hoquqqa éghir dexli-terz qilish qilmishlirini sadir qilghuchilargha qarita magnitsky qanuni arqiliq jaza qollinish kéreklikini teshebbus qilghan.

Awstraliyediki Uyghur teshkilatliri, dunya Uyghur qurultiyi we Uyghur kishilik hoquq qurulushidin teshkil tapqan Uyghur hey'iti, 2018-yili 12-ayda kanbérradiki awstraliye parlaméntida yéshillar partiyesining parlamént ezaliri we bashqa partiyelerning parlamént ezaliri bilen uchriship, awstraliye parlaménti chiqarmaqchi bolghan magnitskiy qanun layihesi heqqide muzakire élip barghan. Xelq'arada pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur teshkilatlirining xitayning kishilik hoquqqa dexli terz qilish mesiliside izchil halda awstraliye parlaméntigha chaqiriq qilishliri netijiside awstraliye magnitsky qanunining awstraliye nusxisini élan qilghan. Parlamént ezasi maykél danbi otturigha qoyghan bu heriketning resmiy ismi 2018-yilliq xelq'ara kishilik hoquq we chiriklik qanun layihisi bolup, xitay kompartiyesining kishilik hoquq xatirisining nacharliqini eyiblesh we bashqilarda Uyghurlar maykél danbi bilen yéqindin hemkarlashqanidi.

Ötken yili noyabirda awstraliye xitayning Uyghurlargha tutqan "Qorqunchluq" mu'amilisi, xongkong we xitay kishilik hoquq weziyiti seweblik xitay bilen bolghan kishilik hoquq hemkarliq munasiwitige xatime bergenlikini élan qildi.

Awstraliye taratqulirining xewer qilishiche, awstraliye tashqi ishlar we soda ministirliqi ötken yili, 18‏-noyabir xitay bilen bolghan 20 nechche yilliq kishilik hoquq hemkarliq munasiwitige xatime bergenliki, xitaydiki kishilik hoquqning tereqqiyatigha yardem bérish meqsitide ajratqan 4. 7 Milyon dollarliq kishilik hoquq téxnika yardem programmisini toxtatqanliqini bildürgen. Mezkur programma 3 yil awwal yolgha qoyulghaniken.

Yéqinqi ikki yildin buyan awstraliye parlaméntigha yershari magnitsky qanuni arqiliq milyonlighan Uyghurlarni lagérlargha qamashta qoli bar xitay emeldarlirini jazalash telipini otturigha qoyushta aktip pa'aliyet élip bériwatqan awstraliyediki siyasiy pa'aliyetchilerdin doktor nurgül sawut xanim ziyaritimizni qobul qilip, bu qétimqi awstraliye parlaméntida ötküzülgen guwahliq yighinining yaxshi netije béridighanliqigha zor ümid peyda bolghanliqini bildürdi.

Nurgül xanim yene tunji qétim yuqiri xelq'araliq tesirge ige kishilik hoquq adwokati amal klonéyning mexsus Uyghurlarni tilgha élip turup, awstraliye hökümitidin magnitsky qanunini xitay emeldarlirini jazalashqa tedbiqlashni teshebbus qilishining muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi. U, buning, yillardin béri Uyghurlar arzu qilip kéliwatqan teleplirining étibargha élinip awstraliye hökümitining xitaygha qarshi resmiy shekilde tedbir qollinishigha türtke bolush ishenchisini bildürdi.

Bil brawdér mundaq dédi: "Biz tarixta gérmaniyede yighiwélish lagérliridiki yehudiy qirghinchiliqi yüz bergenlikini bilimiz. Emdilikte bu tarixiy paji'ening, xitay hökümitining rezil qilmishining Uyghurlar üstidin tekrarlinishigha her qandaq adem bolupmu gherbtiki döletler qarap turmasliqi kérek, hazirqi ünümlük wasite bolghan magnitsky qanunini tetbiqlighinimizda, Uyghurlar uchrawatqan basturush dunyadiki eng éghir mesilining biri bolup qaldi. Uyghurlar yenimu zor köngül bölüshimizge layiq, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan bu xil basturush herikitini cheklesh zörür, méningche awstraliyening bu qanunni qollinishi peqetla waqit mesilisi dep qaraymen."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.