Вики шү: "австралийә һөкүмитини хитайниң уйғурларға қаратқан зулумини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп тонушқа чақиримән!"

Мухбиримиз ирадә
2021-04-21
Share
Вики шү: 26 яшлиқ тәтқиқатчи журналист вики шү(Vicky Xu)(оттурида) австралийә телевизийисиниң "соал-җаваб" программисида. 2021-Йили апрел, австралийә.
wikipedia.org

Уйғурларниң хитай өлкилиридә қул ишчи қатарида сетиливатқанлиқи вә хитай техника ширкәтлириниң уйғурларға қаритилған тәқибләшни қоллиғанлиқи ашкариланған муһим доклатларниң баш язғучиси болған 26 яшлиқ тәтқиқатчи жорналист вики шү (шү шуйҗуң) хитай һакимийитиниң уйғурларға қаритиватқан җинайәтлирини ашкарилап дадиллиқ билән оттуриға чиққан аз сандики хитай тәтқиқатчиларниң бири.

2020-Йили 3-айда елан қилинған вә вики шү асаслиқ аптори болған "уйғурлар сетилиду: қайта тәрбийә-шинҗаңдин һалқиған мәҗбурий әмгәк вә назарәт" намлиқ доклат хитай һөкүмитиниң уйғурларни асасий нишан қилған "өзгәртип ясаш" қурулушиниң йеңи басқучини ашкарилап бериш билән биргә хитайдики завутларниң дөләтниң қоллиши билән мәҗбурий әмгәктин пайдилиниватқанлиқини вә буниң бир учиниң хәлқаралиқ даңлиқ маркиларға четилғанлиқини ашкарилиған. У америка һөкүмитиниң уйғур мәҗбурий әмгики асасида ишләпчиқириливатқан мәһсулатларниң америка базириға киришини чәкләш үчүн керәклик чәкләш тәдбирлирини елан қилишида түрткилик рол ойниған.

Вики шү су сәвәбтин хитай һөкүмитиниң қаттиқ зәрбә нишаниға айланған.

У австралийә теливизийәсиниң "соал-җаваб" программисида мундақ дегән: "мән вә маңа охшаш шинҗаңни тәтқиқ қиливатқан сәпдашлирим хитайдики ахбаратларда қаттиқ һақарәтләргә дуч кәлдуқ. Өткән йили австралийә ситратегийә вә сиясәт тәтқиқат мәркизи вә ‹вашингтон почтиси' гезитиниң бейҗиңдики ишханисидики кәсипдашлар һәмкарлишип уйғур мәҗбурий әмгики һәққидә издәндуқ. Биз найки ширкитиниң завутлириға берип мәҗбурий әмгәк елиментлирини таптуқ вә мәҗбурий әмгәк һәққидә мәхсус доклат тәйярлап, 83 маркиниң тәминләш зәнҗиридә мәҗбурий әмгәк барлиқини ашкарилидуқ. Бир йилдин кейин бу һәқтә қанун лайиһәлири чиқишқа вә ширкәтләр хитайдин чекинип чиқишқа башлиди."

Вики шуниң ейтишичә, шундин кейин хитайдики тор бәтләрдә униңға қаритилған һәрхил һуҗумлар қозғилип кәткән. У мундақ дәйду: "хитай инавитини сақлап қелиш үчүн биринчиси, мәҗбурий әмгәкниң симовлиға айланған шинҗаң пахтисини тәшәббус қилидиған түрлүк намайишларни орунлаштурди; иккинчиси болса мән вә маңа охшаш кишиләрни қарилаш һәрикити йүргүзди. Улар маңа һәрхил намларни чаплиди, мән техи төнүгүн ахшам достум билән хитай ашханисға тамақ йегили барғинимда, маңа тикилгән көзләрдин шунчилик раһәтсиз болдум. Билсиңиз, бу маңа бәк қейин болди."

Америкадики уйғур зиялийси илшат һәсән иҗтимаий таратқуларда вики шүниң доклатлири вә учурлирини йеқиндин көзитип келиватқан бири болуш сүпити билән, униң хитайда туғулуп чоң болуп, һәққанийәт тәрәптә туралиған аз сандики хитай зиялийлириниң бири икәнликини вә бу сәвәблик униң хитай һөкүмити тәрипидин қаттиқ һуҗумға учриғанлиқини билдүрди.

Вики шү йеқинқи бир қанчә һәптә ичидила хитайдики иҗтимаий таратқуларда исми әң көп тилға елинған шәхсләрниң биригә айлинип, миңлиған һақарәт инкаслири тапшурувалған. Хитай ахбаратлири вә тор қолланғучилири уни "ялмавуз", "хаин" дегәндәк сөзләр билән һақарәтлигән. Һәтта бир қисим қалаймиқан рәсимләргә униң баш сөрити чаплинип тарқитилған. Бундақ видийолар милйонларчә қетим көрүлгән вә уни миңлиған киши һақарәтләп инкас қайтурған. "вашингтон почтиси" ниң бу һәқтики хәвиридин қариғанда, хитай тор бәтлиридики шундақ инкасларниң бәзилиридә "вики шүниң ата-анисини тепип мушундақ пәрзәнт йетиштүргәнлики үчүн кәчүрүм соритиш керәк" дийилгән болса, йәнә бәзилиридә "бу хаинни тепип өлтүрүш керәк" дейилгән.

Һалбуки, вики шү учриған бу һуҗум чәт әлләрдики нурғун тор қолланғучилириниң әйиблишигә учриди. Тивиттер қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда нурғун кишиләр вики шүгә мәдәт бәрди, униң һәққанийәтни таллиғанлиқиға апирин оқуди вә уни бу мәрданилиқини давамлаштурушқа чақирди. Илшат һәсән әпәндиму "вики шүниң һәқиқәт тәрәптә турушни таллиши махташқа әрзийду," деди.

Вики шү австралийә телевизийә программисида қилған сөзидә бу һәқтиму тохтилип: "өткән 8 ай бойичә хитайдики йеқинлирим мениң сәвәбимдин түрлүк тәһдитләргә, соал-сорақларға, тутқунға дуч кәлди. Мән бу йәрдә сөзләватқан һәқиқәтниң бәдилини улар төләватиду" дегән болсиму, йәнила дадиллиқ иблән австралийә һөкүмитини хитайниң уйғурларға қаратқан зулумини ирқий қирғинчилиқ дәп тонушқа чақирған. У "америка, канада вә голландийә уйғур киризисини ирқий қирғинчилиқ дәп атиди. Әпсуски, австралийә вә түркийә бу зулумни ирқий қирғинчилиқ дәп аташни рәт қилған икки дөләт. Мениң қаришимчә, буниңға уларға йүргүзүлүватқан җинайәтниң йетәрлик дәриҗидә қаттиқ әмәслики әмәс, бәлки иқтисадий әндишәләр сәвәб болған," дегән.

Дәрвәқә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқини әйибләш мәқситидә америка, канада, әнгилийә вә яврупа иттипақиға әза 27 дөләт бирликтә хитай һөкүмитиниң 4 нәпәр әмәлдари вә икки оргиниға җаза тәдбири қойғанлиқини елан қилған иди. Австралийә һөкүмити юқириқи һөкүмәтләрниң һәрикитини қарши алған болсиму, өзи буниңға қатнашмиған.

Нөвәттә австралийә һөкүмити үстидики бесим күчийип бериватқан болуп, уни хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан зулумини ирқий қирғинчилиқ дәп тонуш вә униңға қарита җаза тәдбирлирини елан қилиш чақириқлири күчәймәктикән.

"муһапизәтчи" гезитиниң хәвиридин қариғанда, австралийәдики өктичи партийә болған әмгәк партийәсиниң ташқи ишлар баянатчиси, дөләт мәҗлис әзаси пенний воң бу һәқтә мәхсус тохтилип: "моррисон һөкүмити чоқум хитайниң шинҗаң районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини ирқий қирғинчилиқ дәп тонуйдиған яки тонумайдиғанлиқини чүшәндүрүши керәк," дегән.

Пенний воң 19-април күни австралийә хәлқара мунасивәтләр иниститутида кишилик һоқуқ мәсилисиниң австралийә ташқий сияситидики орни һәққидә сөз қилғанда уйғур қирғинчилиқи вә мәҗбурий әмгәк мәсилисидә австралийә һөкүмитиниң бу мәсилидики позитсийәсиниң кәскин вә очуқ болуши керәкликини тәкитлигән вә "уйғур мәҗбурий әмгәк күчи вә башқа кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидин бивастә пайда еливатқанлиқи билән билинидиған чәтәл ширкәтлири, әмәлдарлири вә башқа орунларға қаратмилқ һалда җаза тәдбири қоюлуши керәк," дегән.

У шундақла хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан мәҗбурий әмгики һәққидики доклатларниму тилға елип туруп: "булар мәсулийәтчан йәршариви күч қилидиған иш әмәс, биз хитай һөкүмитиниң хәлқара кишилик һоқуқ мәҗбурийитини ада қилишини вә б д т ниң кишилик һоқуқ алий комиссариниң районға тосалғусиз берип зиярәт қилишини тәләп қилимиз, шундақла австралийә һөкүмитини шерик дөләтлири билән һәмпикир болушини үмид қилимиз" дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт