Түрк язғучи нурийева ханим: хитай зулумини көрүп сүкүттә туруш зулумға ортақ болғанлиқ

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2013-10-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Ситар» гезитидә «шәрқий түркистан матәмдә» намда бир мақалә
«Ситар» гезитидә «шәрқий түркистан матәмдә» намда бир мақалә
Photo: RFA
7 - Өктәбир дүшәнбә күни түркийәниң әң чоң гезитлиридин бир болған «ситар» гезитидә «шәрқий түркистан матәмдә» намда бир мақалә елан қилинди.
Бу мақалини язғучи севил нурийева ханим язған болуп, мақалида асаслиқи уйғурларниң 1933 - йили вә 1944 - йили мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити қурғанлиқи вә 1949 - йили 10 - айда хитайлар тәрипидин ишғал қилинғанлиқи тоғрисида тохтилиш билән биргә, 64 - йилдин буян уйғурларниң хитай бесими астида яшаватқанлиқи вә 64 йилдин буян уйғурларниң дуч келиватқан диний бесим вә түрлүк мәсилири тоғрисида кәң тохталған.
Мақалида йәнә уйғурлар түрк вә мусулман болғанлиқи үчүн зулумға учраватқанлиқи, бу зулумға сүкүттә турған һәр қандақ кишиниң җавабкарлиққа тартилидиғанлиқи, зулумни көрүп вә аңлап туруп сүкүттә туруш зулумға ортақ болғанлиқ һесаблинидиғанлиқи йезилған
Мақалә мундақ башланған: өктәбир ейи шәрқий түркистанлиқлар үчүн матәм күнидур. 1949 - Йили өктәбирдин буян шәрқий түркистанни ишғал қилиш билән купайә қилмиған хитай һакимийити, мусулман түркләрни диний етиқади бойичә яшашқа рухсәт қилмиди. Намаз оқуш, роза тутуш вә һәҗгә бериш йолида чиң турған уйғурлар 64 йилдин буян хитай зулумиға учримақта. 1933 - Йили елан қилинған мустәқиллиқ 1934 - йилиғичә давам қилалиди. Тарих уйғурларға йәнә бир қетим пурсәт бәрди вә 1944 - йили йеңидин шәрқий түркистан җумһурийити елан қилинди. 1949 - Йилиғичә давам қилған бу мустәқиллиқ йәнә ишғалийәт билән ахирлашти. Наһайити ечинарлиқи шуки, 64 йилдин буян хитайниң ишғал астида яшаватқан уйғурлар налә - пәряд қилмақта. Шәрқий түркистан, хитай әң көп биарам болидиған район. Шәрқий түркистан намини тилға елиш чәкләнгән болсиму, мусулман уйғурларниң мәвҗутлуқи бир һәқиқәт. Бу һәқиқәтни хитай һәргиз йоқ қилалмайду. Бу һәқиқәт һәр күни дегүдәк көз алдимиға ечинишлиқ йеңи мәнзириләрни көрсәтмәктә.
Мақалида йәнә уйғурлар дуч келиватқан диний бесимлар тилға елинип мундақ дейилгән: шәрқий түркистанда түрк тилида сөзләйдиған мусулман уйғурлар яшайду, хитай һакимийити шәрқий түркистанда яшайдиған мусулман уйғурларға, ислам дининиң йолйоруқи бойичә яшашни халиғанлиқи үчүн интайин еғир бесим қилмақта. Намаз оқуған, роза тутқан, сақал қоюшни халиған, исламий кийим кийгән аялларни тәһдитниң мәнбәси дәп қарайду. Әмәлийәттә у йәрдики инсанлар пәқәт диний етиқади бойичә яшаш, миллий вә диний һәқ - һоқуқлириниң дәпсәндә қилинмаслиқи үчүн қолидин келишичә тиришиватиду.
Хитай шәрқий түркистанлиқ яшлар үчүн тәқдим қилған һаят, ахири паҗиә билән ахирлишидиған бир һаяттур. Әпсуслинарлиқи, уйғурларниң тәрәққий қилиш, маарип вә билим саһәсидә йүксилиш вә өзлири үчүн кәлгүси пилан қуруш дегәнгә охшаш арзу - истәклирини әмәлгә ашуруш имансиздәк көрүлүватиду. Коммунизм идийисидики хитайлар, уйғурларда диний етиқадлиқ инсанларниң көпийиватқанлиқидин интайин әндишә қилмақта. Хитай шәрқий түркистанда инсанларниң күндилик яшаш һаятини қәстән қийинлаштуруш арқилиқ, инсанларни йемәк - ичмәк тепиш оқити билән мәшғул қилип башқуруш сиясити йүргүзүп келиватиду.
Хитай һакимийити 50 милйондин көпрәк мусулманларниң һәқ - һоқуқлириға һөрмәт қилиш уяқта турсун, иҗтимаий, миллий мәдәнийитиниң бузулуши үчүн қаттиқ қул сиясәт йүргүзмәктә. Мустәқиллиқ тәләплиридә чиң туруп кәлгән уйғурлар мустәқиллиқтин ваз кәчмигәнлики үчүн хитай һакимийити бесим сияситини техиму қаттиқлаштуруватиду, буму йәтмигәндәк инсан қелипидин чиққан җинайәт ишләп қорқунчлуқ қәтлиам йүргүзүштин тәп тартмайватиду. Әмма, уйғурлар һәр түрлүк бесим вә зулумға учраватқан болсиму, һәқ - һоқуқлирини қулға кәлтүрүш үчүн издиниш вә нәтиҗә қолға кәлтүрүш йолида чиң туруп кәлди.
Мақалида йәнә рабийә қадир ханим тоғрисида тохтилип мундақ дейилгән: уйғурларниң сүргүндики ледири рабийә қадир ханимниң вәзийити башқа бир өрнәк. Америкида яшаватқан рабийә қадирниң хәлқаралиқ җәмийәт вә кишиләр билән мунасивәт қуруши, чиқиш йоли издәш ғәйрити әлвәттә чоңқур мәнаға игә. Әмма, шәрқий түркистандики сот ечилмастин йүргүзүлүватқан өлтүрүшләр тохтимай давам қиливатиду, әпсуслинарлиқи, бизму бу вәһшийликкә дуняниң сүкүттә қеливатқанлиқиға шаһит болуватимиз. Рабийә қадир түркийәгә келишни халайду, әлвәттә бу униң әң тәбиий һоқуқидур. Ипадә қилинмиған болсиму түрк әмәлдарлири рабийә қадирға қизиқиду вә қоллайду. Хитайниң зулумиға қарши әң йүксәк варқириған дөләтниң түркийә җумһурийити икәнликини унтуш һәқсизлиқ болиду. Түркийәниңму бәзи мәсилилири барлиқи вә чүшәнчә бәрмәслик керәк болған вәзийити барлиқиға диққәт қилип баһа бериш керәк.
Мақалиниң ахирида йәнә мундақ дейилгән: шәрқий түркистанниң һәқлиқ нидасиниң аңлитилиши вә сиясий күрәш мәйданини чоңқурлаштурушта чиң турған уйғурларнң күришини қоллаш үчүн һәр ким сәпәрвәрлик қилиши керәк. Хусусән мәтбуатниң бу һәқтики позитсийисигә әһмийәт беримән. Дуняниң керәк болса маймун ойнитидиғанлиқи һеч кимгә сир әмәс. Әммам түркийә мәтбуатида бу вәһшийлик күнтәртиптә тутулуши вә хитайниң зулумиға сүкүттә турмаслиқ тоғрисида тәшвиқ қилинишини муһим вәзипә дәп қараш керәк.
Шәрқий түркистандики инсанлар түрк вә мусулман болғанлиқи үчүн зулумға дуч кәлмәктә. Бу зулумға сүкүттә турған һәр ким җавабкардур. Көрүп вә аңлап туруп сүкүттә туруш арқилиқ унтулушиға сәвәбчи болғанлиқи үчүн җавабкардур. Буниң вабалини һеч ким биргә тартишни халимайду, дәп ойлаймән.
Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт