Türk yazghuchi nuriyéwa xanim: xitay zulumini körüp sükütte turush zulumgha ortaq bolghanliq

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2013-10-11
Élxet
Pikir
Share
Print
"Sitar" gézitide "Sherqiy türkistan matemde" namda bir maqale
"Sitar" gézitide "Sherqiy türkistan matemde" namda bir maqale
Photo: RFA
7 - Öktebir düshenbe küni türkiyening eng chong gézitliridin bir bolghan "Sitar" gézitide "Sherqiy türkistan matemde" namda bir maqale élan qilindi.
Bu maqalini yazghuchi séwil nuriyéwa xanim yazghan bolup, maqalida asasliqi Uyghurlarning 1933 - yili we 1944 - yili musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghanliqi we 1949 - yili 10 - ayda xitaylar teripidin ishghal qilin'ghanliqi toghrisida toxtilish bilen birge, 64 - yildin buyan Uyghurlarning xitay bésimi astida yashawatqanliqi we 64 yildin buyan Uyghurlarning duch kéliwatqan diniy bésim we türlük mesiliri toghrisida keng toxtalghan.
Maqalida yene Uyghurlar türk we musulman bolghanliqi üchün zulumgha uchrawatqanliqi, bu zulumgha sükütte turghan her qandaq kishining jawabkarliqqa tartilidighanliqi, zulumni körüp we anglap turup sükütte turush zulumgha ortaq bolghanliq hésablinidighanliqi yézilghan
Maqale mundaq bashlan'ghan: öktebir éyi sherqiy türkistanliqlar üchün matem künidur. 1949 - Yili öktebirdin buyan sherqiy türkistanni ishghal qilish bilen kupaye qilmighan xitay hakimiyiti, musulman türklerni diniy étiqadi boyiche yashashqa ruxset qilmidi. Namaz oqush, roza tutush we hejge bérish yolida ching turghan Uyghurlar 64 yildin buyan xitay zulumigha uchrimaqta. 1933 - Yili élan qilin'ghan musteqilliq 1934 - yilighiche dawam qilalidi. Tarix Uyghurlargha yene bir qétim purset berdi we 1944 - yili yéngidin sherqiy türkistan jumhuriyiti élan qilindi. 1949 - Yilighiche dawam qilghan bu musteqilliq yene ishghaliyet bilen axirlashti. Nahayiti échinarliqi shuki, 64 yildin buyan xitayning ishghal astida yashawatqan Uyghurlar nale - peryad qilmaqta. Sherqiy türkistan, xitay eng köp bi'aram bolidighan rayon. Sherqiy türkistan namini tilgha élish cheklen'gen bolsimu, musulman Uyghurlarning mewjutluqi bir heqiqet. Bu heqiqetni xitay hergiz yoq qilalmaydu. Bu heqiqet her küni dégüdek köz aldimigha échinishliq yéngi menzirilerni körsetmekte.
Maqalida yene Uyghurlar duch kéliwatqan diniy bésimlar tilgha élinip mundaq déyilgen: sherqiy türkistanda türk tilida sözleydighan musulman Uyghurlar yashaydu, xitay hakimiyiti sherqiy türkistanda yashaydighan musulman Uyghurlargha, islam dinining yolyoruqi boyiche yashashni xalighanliqi üchün intayin éghir bésim qilmaqta. Namaz oqughan, roza tutqan, saqal qoyushni xalighan, islamiy kiyim kiygen ayallarni tehditning menbesi dep qaraydu. Emeliyette u yerdiki insanlar peqet diniy étiqadi boyiche yashash, milliy we diniy heq - hoquqlirining depsende qilinmasliqi üchün qolidin kélishiche tirishiwatidu.
Xitay sherqiy türkistanliq yashlar üchün teqdim qilghan hayat, axiri paji'e bilen axirlishidighan bir hayattur. Epsuslinarliqi, Uyghurlarning tereqqiy qilish, ma'arip we bilim saheside yüksilish we özliri üchün kelgüsi pilan qurush dégen'ge oxshash arzu - isteklirini emelge ashurush imansizdek körülüwatidu. Kommunizm idiyisidiki xitaylar, Uyghurlarda diniy étiqadliq insanlarning köpiyiwatqanliqidin intayin endishe qilmaqta. Xitay sherqiy türkistanda insanlarning kündilik yashash hayatini qesten qiyinlashturush arqiliq, insanlarni yémek - ichmek tépish oqiti bilen meshghul qilip bashqurush siyasiti yürgüzüp kéliwatidu.
Xitay hakimiyiti 50 milyondin köprek musulmanlarning heq - hoquqlirigha hörmet qilish uyaqta tursun, ijtima'iy, milliy medeniyitining buzulushi üchün qattiq qul siyaset yürgüzmekte. Musteqilliq telepliride ching turup kelgen Uyghurlar musteqilliqtin waz kechmigenliki üchün xitay hakimiyiti bésim siyasitini téximu qattiqlashturuwatidu, bumu yetmigendek insan qélipidin chiqqan jinayet ishlep qorqunchluq qetli'am yürgüzüshtin tep tartmaywatidu. Emma, Uyghurlar her türlük bésim we zulumgha uchrawatqan bolsimu, heq - hoquqlirini qulgha keltürüsh üchün izdinish we netije qolgha keltürüsh yolida ching turup keldi.
Maqalida yene rabiye qadir xanim toghrisida toxtilip mundaq déyilgen: Uyghurlarning sürgündiki lédiri rabiye qadir xanimning weziyiti bashqa bir örnek. Amérikida yashawatqan rabiye qadirning xelq'araliq jem'iyet we kishiler bilen munasiwet qurushi, chiqish yoli izdesh gheyriti elwette chongqur menagha ige. Emma, sherqiy türkistandiki sot échilmastin yürgüzülüwatqan öltürüshler toxtimay dawam qiliwatidu, epsuslinarliqi, bizmu bu wehshiylikke dunyaning sükütte qéliwatqanliqigha shahit boluwatimiz. Rabiye qadir türkiyege kélishni xalaydu, elwette bu uning eng tebi'iy hoquqidur. Ipade qilinmighan bolsimu türk emeldarliri rabiye qadirgha qiziqidu we qollaydu. Xitayning zulumigha qarshi eng yüksek warqirighan döletning türkiye jumhuriyiti ikenlikini untush heqsizliq bolidu. Türkiyeningmu bezi mesililiri barliqi we chüshenche bermeslik kérek bolghan weziyiti barliqigha diqqet qilip baha bérish kérek.
Maqalining axirida yene mundaq déyilgen: sherqiy türkistanning heqliq nidasining anglitilishi we siyasiy küresh meydanini chongqurlashturushta ching turghan Uyghurlarnng kürishini qollash üchün her kim seperwerlik qilishi kérek. Xususen metbu'atning bu heqtiki pozitsiyisige ehmiyet bérimen. Dunyaning kérek bolsa maymun oynitidighanliqi héch kimge sir emes. Emmam türkiye metbu'atida bu wehshiylik küntertipte tutulushi we xitayning zulumigha sükütte turmasliq toghrisida teshwiq qilinishini muhim wezipe dep qarash kérek.
Sherqiy türkistandiki insanlar türk we musulman bolghanliqi üchün zulumgha duch kelmekte. Bu zulumgha sükütte turghan her kim jawabkardur. Körüp we anglap turup sükütte turush arqiliq untulushigha sewebchi bolghanliqi üchün jawabkardur. Buning wabalini héch kim birge tartishni xalimaydu, dep oylaymen.
Toluq bet