“Discovery” қанилиниң уйғур ели һәққидики һөҗҗәтлик филими америка дөләт мәҗлиси әзалирини ғәзәпләндүрди

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.02.21
CGTN-Xinjiang-1024 Америкадики даңлиқ универсал ахбарат оргини болған “байқаш қанили” (Warner Bros. Discovery) Хитайниң дөләт игидарчилиқидики, чәт әлгә қаритилған тәшвиқат васитиси болған “хитай йәр шари телевизийә тори” , йәни CGTN телевизийә қанили билән бирликтә уйғур ели тоғрисида ишлигән “һөҗҗәтлик филим” ниң көрүнүши.
CGTN/Discovery

Америкадики даңлиқ универсал ахбарат оргини болған “дискавери қанили” (Channel Discovery) йәни “байқаш қанили” хитайниң дөләт игидарчилиқидики, чәт әлгә қаритилған тәшвиқат васитиси болған “хитай йәр шари телевизийә тори”, йәни CGTN телевизийә қанили билән бирликтә уйғур ели тоғрисида ишлигән “һөҗҗәтлик филим” қаттиқ әйибләшкә учриди. Болупму бу, америка дөләт мәҗлисиниң бир қисим әзалириниң қаттиқ ғәзипини қозғиған.

Хитай һөкүмитиниң уйғурларниң барлиқ диний паалийәтлиригә қаттиқ зәрбә бәргәнлики, уйғур елидики мусулманларниң һейт мәзгилидә намаз оқушини чәклигәнлики, мәсчитләрни чеқип саяһәт орунлириға айландурғанлиқи вә башқа қилмишлири хәлқара җәмийәткә мәлум. Мушундақ бир вақитта “дискавери қанили” CGTN билән бир ликтә ишлигән бу һөҗҗәтлик филимда уйғурлар хушал һалда, аммиви сорунларға йиғилип даим уссул ойнайду. Диний ибадәтлирини қилип байрам өткүзиду, дегән пикирләр тәшвиқ қилинған.

Америка дөләт мәҗлиси әзаси җим банкис (Jim Banks) ниң йетәкчиликидә җумһурийәтчиләр партийәсидин келип чиққан 6 нәпәр дөләт мәҗлис әзаси “дискавери”, йәни “байқаш қанили” ниң директори дәйвид заслав (David Zaslav) ға хәт язған. Хәттә мәзкур “қанал” ниң хитайниң ирқий қирғинчилиқ сиясити билән шериклишишиниң сәвәби сүрүштүрүлгән.

Хәттә улар мундақ дегән: “CGTN бурун CNN вә башқа ахбарат органлириға һуҗум қилған. Һазир ‛дискавери қанили‚ хитайниң дөләт игидарчилиқидики бу CGTN қанили билән бирликтә шинҗаң тоғрисида ‛һөҗҗәтлик филим‚ ишләп, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң әркинлик, дини, вәтини вә турмуш усулидин узун йиллиқ мәһрум қилиш тиришчанлиқиниң нәтиҗисини махтиған” .

Америка дөләт мәҗлиси әзалири дәйвид заславға йоллиған хәттә йәнә мундақ дегән: “‛ дискавери қанили‚ вә CGTN билән бир ликтә ишлигән һөҗҗәтлик филим хитайниң ‛ирқий қирғинчилиқи‚ ни йошуруш тәшвиқатиға ян таяқ болған. Һазирқи вә илгирики америка һөкүмити хитай һөкүмитиниң шинҗаңдики уйғур вә башқа хитай болмиған түркий хәлқлиригә қарши йүргүзгән бастуруш һәрикитини ирқий қирғинчилиқ дәп бекитти. Шуңлашқа, ширкитиңизниң немә үчүн хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқини йошурушқа урунуш қилмишиға ярдәм қилғанлиқи тоғрулуқ көрүрмәнләр вә америка хәлқигә җаваб бериш мәҗбурийитиңиз бар” .

 Лекин, “дискавери қанили” (Discovery) ниң һазирғичә америка дөләт мәҗлиси әзалириниң тәлипигә һечқандақ җаваб яки чүшәндүрүш елан қилмиғанлиқи мәлум. Мәзкур қанал йәнә радийомизниң бу һәқтики сориған соаллириғиму һазирғичә җаваб қайтурмиди.

 

 “дискавери қанили” ниң хитайниң CGTN қанили билән бирликтә уйғур ели һәққидә ишлигән һөҗҗәтлик филими дуняниң һәр қайси җайлиридики уйғурларниң, уйғур вәзийитини көзәткүчи мутәхәссисләр вә кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң үзлүксиз тәнқидлиригә учрап кәлмәктә.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқат директори һенрик шаҗески (Henryk Szadziewsk) “дискавери қанили” ниң хитайниң дөләт игидарчилиқидики CGTN қанили билән бирликтә ишлигән “һөҗҗәтлик филим” ниң мәзмуни вә характери һәққидә көз қаршини мундақ ипадилиди:

 “һәммимиз билгәндәк, ‛дискавери қанили‚ дуня һәққидә пирограмма ишләйду. Бу қанал пәқәт адәмләр һәққидә пирограмма ишләпла қалмастин, бәлки дуняниң һәрқайси җайлиридики муһит һәққидиму пирограмма ишләйду. Улар бу қетим уйғур райони вә у йәрдики кишиләрни тәсвирләйдиған аталмиш һөҗҗәтлик филим ишлигән. Әлвәттә, һазир уларниң бундақ қилишниң вақти әмәс. Һөҗҗәтлик филимдики тәсвир вә көрүнүшләрниң һәммиси ениқки хитай һөкүмитиниң сүзгүчидин өткән. Шуңа, бу һөҗҗәтлик филим, йәни видийолардин уйғур районидики мәнзирә вә мәдәнийәтниң бир тәрипинила көрәләйсиз. Бу һөҗҗәтлик филимни ишләш җәрянида ениқки ‛дискавери қанили‚ хитайниң дөләт игидарчилиқидики CGTN билән тохтам түзгән болуши керәк. Йәни улар һәмкарлашқан. Бу, ‛дискавери қанили‚ үчүн тоғра таллаш әмәс, CGTN хитайниң дөләт игидарчилиқида болуп, хитай һөкүмити үчүн нурғун тәшвиқат пирограммиларни ишлигән” .

Түркийә һаҗәттәпә университети тарих факултетиниң дотсенти, доктор әркин әкрәм бу һөҗҗәтлик филимни тәнқидләп, бу филимниң мәқсити һәққидики көз қаршини мундақ шәрһлиди: “бу һөҗҗәтлик филимда шәрқи түркистанниң хитайниң земини икәнлики, уйғурларниң ‛хушал-хурам‚ вә ‛бәхтлик‚ яшаватқанлиқи, нормал диний ибадәтләр билән шуғуллиниватқанлиқи тәшвиқ қилинған. ‛дискавери қанили‚ хитай компартийәси билән һәмкарлашқан вә хитай һакимийәтниң уйғурларға қаритилған ирқий қирғинчилиқини инкар қилишиға вә йошурушиға ярдәм бәргән. ”

Йеқинда уйғур кишилик һоқуқ қурулуши мәхсус доклат елан қилип, уйғур елидики саяһәтчиликиниң хитай һөкүмити елип бериватқан “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” ни йошурушқа ярдәм беридиғанлиқини илгири сүрүп, бу саяһәтни “ирқий қирғинчилиқ саяһити” дәп атап, чәт әл саяһәт ширкәтлириниң уйғур елигә саяһәт тәшкиллимәсликини тәшәббус қилғаниди.

Бу доклатни тәйярлиған тәтқиқатчилардин бири доктор һенрик шаҗивиски бу һөҗҗәтлик филимниң обйектип әмәсликини, униң хитай һөкүмитиниң тәстиқидин өткүзүлгән тәшвиқат филими икәнликини илгири сүрди. У мундақ деди:

 “бу һөҗҗәтлик филимда ойлашқа тегишлик муһим нәрсиләр бар. Бизниң дөлитимиздә бизниң көз қаришимизни әркин ипадиләшкә рухсәт қилиду. Әгәр бу уларниң көз қариши болса, буниңда бир мәсилә йоқ. Лекин ‛дискавери қанили‚ тәңпуңлуқни сақлаш үчүн, йәни адил болуш үчүн уйғур районда йүз бериватқан азаб-оқубәт, инсанийәткә қарши елип берилған җинайәткә мунасивәтлик учурларниму көрситиши керәк. Һөҗҗәтлик филимда ундақ қилинмиған. Хитай һөкүмитиниң әлгикидин өткүзүлгән тәшвиқат филими болған. Қорқунчлуқ йери бу һөҗҗәтлик филимда контекист йәни арқа көрүнүши йоқ. Һәр қандақ мәсулийәтчан орган мувапиқ контекист билән тәминләйду. Лекин бу һөҗҗәтлик филимда у йоқ.”

 

 Доктор әркин әкрәм әпәнди америка һөкүмити хитайниң уйғур елидики уйғур вә башқа түркий милләтләрни бастуруш һәрикитини “ирқи қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп бекитип, хитайға қарши бәзи җазаларни йолға қойған болсиму, лекин хитайниң “дискавери қанили” ға охшаш даңлиқ универсал ахбарат органлирини йениға тартип узиниң уйғур елидики җинайитини йошурушқа урунуватқанлиқини алаһидә тилға алди.

Америка дөләт мәҗлиси әзаси җим банкис “дөләтлик обзор” (National Review) хәвәр ториға бәргән баянатида мундақ дегән: “‛мән өзини адаләт вә баравәрликниң чемпийони‛ дәп қарайдиған ‛дискавери қанили‚ ниң хитай компартийәсиниң шинҗаңдики мәҗбурий әмгәк вә ирқий қирғинчилиқни инкар қилишиға вә йошурушиға шерик болушини чүшәнмидим. ”

Йеқинда американиң даңлиқ радийо телевизийә қанили (CBS) му хитай һөкүмитиниң рухсити билән уйғур елигә зиярәткә берип мәхсус һөҗҗәтлик филим ишлигән. CBS Қанилиму хитайниң “ирқий қирғинчилиқи” ни йошуруш тәшвиқатиға ян таяқ болуш билән әйибләнгәниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.