BBC Ning "Heqiqiy hékayiler" programmisida Uyghurlarning heqiqiy ehwali anglitildi

Muxbirimiz nur'iman
2021-02-17
Share
BBC Ning Nurghun xitay qoralliq saqchilirining nazariti astida yötkesh üchün poyiz istansisida tizip olturghuzup qoyulghan, közi téngiq, kishenlen'gen Uyghurlar.
Photo: RFA

3-Féwral BBC qanilining jaza lagérlirida Uyghur ayallirigha yürgüzüliwatqan sistémiliq qiyin-qistaq we jinsiy xorlashlargha da'ir élan qilghan xewiri dunyani lerzige salghan idi. Arqidin 8-féwral en'gliyediki éssékis adwokatlar birleshmisi (Essex Court Chambers) ning nopuzluq adwokatliri, xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumlirining "Insaniyetke qarshi jinayet" we "Irqiy qirghinchiliq" ikenliki heqqidiki qanuniy ispatlarni élan qildi. Izchil lagérlarning mewjutluqini inkar qilip kéliwatqan xitay hökümiti bu qanuniy ispatlarnimu yalghan'gha chiqirishqa urun'ghan.

Mushundaq bir peytte dangliq riyasetchi ritula shah BBC radiyo qanilining dangliq programmiliridin biri bolghan "Heqiqiy hékayiler" programmisida "Uyghur rayonida néme ishlar boluwatidu, béyjingning yürgüziwatqan siyasetlirining arqisida qandaq pilanliri bar?" dégendek Uyghurlarning nöwettiki weziyitige biwasite munasiwetlik témilarda mexsus toxtalghan.

Munazirige dunya Uyghur qurultiyi london ishxanisining mudiri rehime mehmut xanim, xelq'araliq adwokat, amérika tashqiy ishlar ministirliqining sabiq qanun meslihetchisi jon béllin'gir ependi, jorji washin'gton unwérsitéti élli'ot xelq'ara ishlar inistitutining proféssori shan robértis ependi, xitay ishliri mutexessisi, zhurnalist we riyasetchi isabil xilton xanim qatarliq tonulghan mutexessisler hemde béyjingdiki "Xitay we yersharilishish merkizi" namliq eqil ambirining mu'awin re'isi wiktor gaw qatnashqan.

Programmida aldi bilen xitay hökümitining atalmish "Diniy ashqunluqni tügitish, térrorluqqa qarshi turush" bahanisi bilen milyonlighan Uyghurni lagérlargha solighanliqi tonushturulghan. AndinBBC agéntliqing 2019-yili atalmish "Kespiy terbiyelesh merkizi" de süretke alghan filimdin qisqa ariye körsitilgen.

Rehime mehmut xanim xitay kommunist hökümitining Uyghurlarni diniy we milliy kimliki tüpeylidin basturushining yiqinqi bir nechche yilda emes, belki Uyghur diyarini bésiwalghandin buyan dawamlashturup kelgenlikini eskertken.

U 4-5 yash waqitlirida ata-anisining yoshurun ibadet qilishqa mejbur qalghan waqitlirini eslep mundaq dédi: "Ata-anam we aka-hedilirim namaz oqughanda ishikning ichidin taqap qoyushatti. Bizge bundaq qilghanliqni héchkimge éytmasliqimizni jikileytti. Dadam manga 'eger saqchilar bélip qalsa, méni tutup kétidu, ' deytti. Shunga 4-5 yéshimdin bashlapla men déyishke bolmaydighan ishlarning barliqni bilip chong boldum."

Xitay ishliri mutexessisi isabil xilton xanim Uyghurlarning bésiwélin'ghan zéminning igiliri ikenlikini tekitlep mundaq dédi: "Bilishingiz mumkin 'shinjang' dégen söz 'yéngi chégra' dégenlik bolidu. Bu isimni manjular qoyghan. Bu téritoriye seddichin sépilining sirtida. Bu zémin xitaylarning ejdadlirigha tewe bolup baqmighan. Yeni bu oxshimaydighan medeniyetke ige ayrim zémin. Eger xitay kompartiyesining 1931-yilidiki asasi qanunigha qaraydighan bolsaq, 14-bölümide az sanliq milletlerning öz teqdirini özi belgilesh hoquqigha ige ikenliki, yeni barliq az sanliq milletlerning asasi qanun'gha asasen xitaydin pütünley ayrilip chiqip, musteqil dölet qurush hoquqigha ige ikenliki yézilghan."

U sözini mundaq dawam qildi: "Biraq 1949-yilidin kéyin mawzidung sowét ittipaqining endizisini qollinip, aptonomiye siyasitini qollandi. Shunga nezeriye jehettin nopusi köp bolghan milletler öz-özini idare qilish hoquqigha ige bolsimu, emeliyette bu ehwal xitayning siyasiy yönilishige qarap özgertilip mangghan. Yeni xitayda yüz bergen 1940-yilidiki ichkiy urush, 1960-yillardiki 'medeniyet inqilabi' qatarliq siyasiy dawalghushlarda az sanliq milletler rayonliri'inimu bosh qoyuwetmigen. Xitay ashu waqitlardin bashlapla az sanliq milletlerning diniy kimlikige, milliy kimlikige, yashash usuligha hujum qilghan. Eng muhim bolghini sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin, ottura asiyadiki milletlerning arqa-arqidin musteqil bolushi xitayni bek ensiretken. Özining chégrasi ichidiki az sanliq milletlerningmu musteqilliq dawasi qilishidin qorqqan. Emdi yéqinqi 8-9 yilgha qaraydighan bolsaq, xitay milletlerning öz-özini idare qilishigha yol qoyush uyaqta tursun, belki ularni toluq assimiliyatsiye qilish siyasitini yürgüzüwatidu. Bu biz hazir körüwatqan ehwalning bir qismi, xalas."

Riyasetchi Uyghurlarning "Térrorluq" qa baghlinip qalghanliq ehwalini sorighanda, proféssori shan robértis ependi mundaq jawab bergen: "Méningche, 11-séntebir weqesi yüz bergende, xitay bu pursettin paydilinip, Uyghurlarni 'bölgünchi' déyishtin 'térorchi' déyishke özgerdi. 11-Sintebir weqesidin 6 hepte ötkende xitay aq tashliq kitab chiqirip, xitaygha qarshi chiqqan barliq Uyghurlarning xelq'araliq térrorluq teshkilati dep élan qélin'ghan 'el-qa'ide' ge chétishliq ikenlikidek tetür teshwiqatni küchep teshwiq qildi. Nurghunlighan Uyghur teshkilatlirini 'el-qa'ide' ge baghlidi, héchkim buni bek étibargha élip ketmidi. Lékin 2002-yili yazda amérika tuyuqsiz héchbir mutexessis anglap baqmighan, xitaymu burun tilgha élip baqmighan 'sherqi türkistan islam partiyesi' ni 'térorluq teshkilati' dep élan qildi."

Riyasetchi amérika tashqiy ishlar ministirliqining sabiq qanun meslihetchisi jon béllin'gir ependidin, "Amérikaning bu qarari 'saddiliq' bilen chiqirilghan qararmu?" dep sorighanda, jon béllin'gir ependi mundaq dédi: "Ashu waqittiki hökümet 11-sintebir weqesining tesiride sezgürlüki éship kétip nurghun teshkilatlarni térrorluq tizimlikige kirgüzgen. Bu tizimliktiki teshkilatlarning beziliri melum bir döletning telipi we yaki nahayiti cheklik ispatlargha asaslinipla kirgüzülgen. 'sherqi türkistan islam partiyesi' mu shulaning biri bolup, ulaning héchbir dini rehbirining xelq'araliq térorluq teshkilatliri bilen alaqisi barliqi delillenmigen we héchbir ezasi amérikagha kérip baqmighan. Méningche bu qarar 'sherqi türkistan islam partiyesi' ning yaki Uyghurlarning amérikagha yaki dunyaning her qaysi jayliridiki amérikaliqlargha térorluq tehditi ilip kélidighanliqini hés qilghanliqi üchün emes, belki xitay telep qilghanliqi üchün chiqirilghan."

Shan robértis ependi qoshumche qilip, Uyghurlarni süriyediki herxil teshkilatlargha baghlap qarilashqa urunushlarning asassiz ikenlikini bildürdi. Uning déyishiche, u yerde qapsilip qalghanlarning arisida az bir qismi eskiriy guruhlargha qatnashqanlar bolsimu, köpinchisi xitaydiki zulumdin qéchip hayat yoli izdep chiqqanlar we adem etkeschiliri teripidin aldinip, süriyege bérip qalghanlar iken. Ular süriyede 'turidighan öy, yeydighan tamaq, balilirigha mektep bar' dégen wediler bilen süriyege barghan iken. Süriyede Uyghurlarni uchratqan ottura sherq muxbirliri uyerdiki Uyghurlar jihatchilargha emes, belki axiri hayat turidighan yer tapqan köchmenlerge oxshaydighanliqini éytqan.

Xitayning herxil yollar bilen Uyghurlarni basturushning we qattiq kontrolluq astigha élishining sewebi heqqide isabil xilton xanim mundaq dédi: "Buning üchün 1949-yildin kéyin shinjangning xitayning tiritoriyeside qandaq rol oynighanliqni chüshinishimiz kérek. Shinjang peqet quruq xeritila emes. Xitay deslep shinjanggha armiye arqiliq bashqurulidighan bir türküm xitay nopusini yötkigen. U yerde emgek lagérining asasini hazirlighan bolup, türmidiki mehbuslar emgek bilen özgertish namida ishlitilgen. Ular yene lopnur diyarida atom bombisini sinaq qilghan. Uning üstige shinjang mol néfit bayliqigha ige, paxta östürüshke eng muwapiq jay. Shunga shinjang xitay üchün iqtisadiy, siyasiy we isitratégiyelik muhim rol oynaydu. Maw zamanidin bashlap xitay bu yerde sistémiliq halda mustemlike siyasitini kücheytken we hazirghiche dawamlashturup kéliwatidu."

Pirogrammining axirida qatnashquchilar xitayning uzundin buyan Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan siyasitining "Irqiy qirghinchiliq" derijisige bérip yetkenliki we xelq'arada "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishning zörürliki heqqide toxtaldi.

Shan robértis ependi "Irqiy qirghinchiliq" mu yaki "Medeniyet qirghinchiliqi" mu dep talishishning orunsiz ikenliki, hazirghiche ashkarilan'ghan delil-ispatlarning bir milletning pütün dunyaning közi aldida yoqilip kétiwatqanliqini toluq körsitip béridighanliqini tekitlidi. U amérikaning Uyghur mesilisige bolghan nöwettiki pozitsiyesi heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Tashqiy ishlar ministiri toni bilinkin 'irqi qirghinchiliq' yüz bériwatqanliqini élan qildi, lékin bashqa héchbir dölet 'jenwe ehdinamisi' de éytilghan 'irqiy qirghinchiliq' dégen xulasige kelmidi. Shunga baydin hökümiti ittipaqdashlirini 'irqiy qirghinchiliq' dep qarar chiqirishqa qayil qilish üchün téximu köp delil-ispatlarni toplawatidu."

Rehime mehmut xanim nimishqa "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishning muhim ikenlikini mundaq chüshendürdi: "Meyli 'irqiy qirghinchiliq' dep atalsun we yaki 'insaniyetke qarshi jinayet' dep atalsun, biz bir qanuniy qararning chiqishini ümid qilimiz. Bu heqiqeten muhim, chünki qanuniy qarar chiqirilghanda, biz qarargha tayinip turup en'gliyege oxshash döletlerdin xitay bilen bolghan soda munasiwiti we bashqa her qandaq munasiwetlerde emeliy heriket qollinishini telep qilalaymiz."

U yene axirida pütkül dunyagha xitap qilip, mundaq dédi: "Bu töt yildin buyan dunya bizni ümidsizlendürdi. 'irqiy qirghinchiliq' dep étirap qilsun yaki qilmisun, barliq hökümetler shuni bilishi kérekki, Uyghurlar heqiqeten éghir ehwalda, dunya choqum heriketke ötüshi kérek."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet