B d t alahide tekshürgüchi emeldari: Uyghurlarning qul emgiki insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilishi mumkin

Muxbirimiz irade
2022.08.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bdt-omumiy-yighin-korunushi B d t omumiy yighini körünüshi. Nyu-york, 2022-yil april.
AFP

Birleshken döletler teshkilatining alahide tekshürgüchi emeldari  tomoya obokata teripidin élan qilin'ghan mejburiy emgekke da'ir muhim doklatta, xitay hökümitining Uyghurlarni mejburiy emgekke séliwatqanliqi xulasilep chiqildi.

16- Awghust küni élan qilin'ghan “Hazirqi qulluqning shekilliri” namliq doklatta töwendikidek ibariler orun alghan:

 “ Alahide tekshürgüchi shinjang Uyghur aptonom rayonida Uyghur, qazaq we bashqa az sanliq milletlerni mejburiy emgekke sélish yüz bériwatidu, dep yekün chiqirishni muwapiq dep qaraydu... Alahide tekshürgüchining qarishiche, tereplerning qiliwatqan emgikining mejburiy xaraktérini körsitip béridighan mejburiy emgek körsetküchliri nurghun ehwallarda mewjut .... Bezi ehwallar hetta ularni qul qilishtek insaniyetke qarshi jinayetni teshkil qilishi mumkin ...”.

Mezkur partlatquch doklat eslide b d t kishilik hoquq kéngishining (Human Rights Council Fifty-first session) bu yil séntebirde échilidighan 51- nöwetlik yighini üchün teyyarlan'ghan doklat bolup, uningdiki bu keskin ibariler küchlük diqqet qozghidi.

Amérika kommunizm qurbanliri xatire moziyi fondining tetqiqatchisi, tonulghan Uyghur mesililiri tetqiqatchisi doktor adriyan zénz radiyomizgha qilghan sözide bu doklatni bösüsh xaraktérlik, dep bahalidi. U mundaq dédi: “ B d t alahide doklatchisi teripidin teyyarlan'ghan bu doklatta intayin keskin ibariler qollinilghan. Uningda bezi ehwallarda Uyghurlarning insaniyetke qarshi jinayet hésablinidighan qul emgikige sélin'ghanliqi qeyt qilin'ghan. Bu intayin keskin ipade. U shundaqla xelq'ara emgek teshkilatining mutexessisler komissiyesige oxshash yene bir yuqiri derijilik organning resmiy yeküni. Bu hazirghiche Uyghur mejburiy emgiki heqqide resmiy yekün chiqarghan eng aliy organ bolup, bösüsh xaraktérlik netije hésablinidu.”

Adriyan zénz ependining bildürüshiche,bu  doklatning yene bir muhim alahidiliki bolsa,  b d t ning mejburiy emgek mesilisi boyiche doklat teyyarlaydighan alahide tekshürgüchiliri pewqul'adde hoquq bérilgen kishiler bolup, ularning doklatini élan qilishigha héchkim  tosalghuluq qilalmaydiken.

Adriyan zénz mundaq deydu: “ Bu tolimu ehmiyetlik. Chünki mejburiy emgek mesilisidiki alahide tekshürgüchiler pewqul'adde hoquq bérilgen kishilerdur. Bundaq doklatlar adette nahayiti jimjit teyyarlinidu, u mishel bachélét ishxanisi teyyarlaydighan doklatqimu oxshimaydu. Ular birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliqidin (Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights) musteqil. Shunga bu Uyghur mejburiy emgikining musteqil halda delillinishi, yene kélip mexsus mejburiy emgek mesilisini tetqiq qilidighan alahide tekshürgüchi  teripidin delillinishi bolup hésablinidu.”  

Melum bolushiche, bu doklat dunyaning herqaysi jaylirida yüz bériwatqan mejburiy emgek we uning shekilliri tekshürüp tetqiq qilin'ghandin kéyin élan qilinidighan bolup, Uyghurlarning mejburiy emgek mesilisimu mana mushu da'iride tetqiq qilin'ghaniken. Alahide tekshürgüchining  tekshürüsh basquchida adriyan zénz ependining Uyghur mejburiy emgikini tetqiq qilip yazghan 2 parche doklati we tibetlerning mejburiy emgek mesilisi heqqidiki 1 parche doklati bolup, jem'iy 3 parche tetqiqat doklati qobul qilin'ghan. Adriyan zénz buningdin pexirlen'genlikini ipade qilish bilen birge, buni Uyghurlar üchün körsitilgen tirishchanliqlarning méwisi, Uyghurlarning ghelibisi, dep bahalidi. U mundaq dédi:

“ Bu nurghun tetqiqatchilarning Uyghur mejburiy emgikini dunyagha ashkarilash üchün qilghan uzun yilliq tetqiqatining méwisi bolup hésablinidu. Xizmetlirimizning yuqiri derijilik shexs teripidin delillen'genlikini körüsh bizni tolimu xursen qildi. Uyghurlargha qiliniwatqan wehshiylikning bir qismi bolghan mejburiy emgekning yuqiri derijilik delilleshke érishishi Uyghurlar üchün heqiqiy ghelibidur!”

Derweqe mezkur doklat - Uyghurlar nechche waqittin béri b d t kishilik hoquq aliy komissari mishel bachélét ishxanisi teripidin élan qilinidighan doklatni kütüwatqan, xitay hökümiti bolsa bu doklatni élan qildurmasliq üchün barliq amal – chare we teshwiqatlarni ishqa séliwatqan bir peytte élan qilindi. Téxi yéqinda amérika kéngesh palata ezasi marko rubiyo mishel bachélitni bu doklatni emdi derhal élan qilishqa chaqirip bésim ishletken idi.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa radiyomizgha qilghan sözide b d t ning alahide doklatchisining Uyghur mejburiy emgiki heqqidiki xulasisini qarshi élish bilen birge, bu yekünning intayin muhim peytte élan qilin'ghanliqini we buning mishel bachélét üstidiki bésimni qattiq kücheytip doklatni élan qilishqa mejburlaydighanliqini bildürdi.

Diqqet qozghaydighini, b d t alahide  tekshürgüchisi xitay hökümitining Uyghurlarni mejburiy emgekke hetta insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilidighan qulluqqa séliwatqanliqi yekünlen'gen bu doklati élan qilinishtin téxi 4 kün burun yeni 12- awghust küni xitay hökümiti xelq'ara emgek teshkilatining asasiy xitabnamisidiki mejburiy emgekke qarshi turushqa munasiwetlik ikki maddisigha qol qoyup maqullighaniken. Xitay testiqlap qol qoyghan maddining biri bolghan 105- madda del dölet qollishidiki mejburiy emgekke qarshi turush üchün layihelen'geniken.

Xitay da'irilirining nöwette b d t ning bu alahide doklatigha qandaq inkas qayturidighanliqi diqqet qozghimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.