Xitay, amérika qatarliq döletlerning b d t diki Uyghurlargha a'it yighinigha qarshi chiqti

Ixtiyariy muxbirimiz Uyghur'ay
2021-05-11
Share
bdt-xitay-bayriqi-yettesu.jpg "#VoteNoChinaA" yeni "Xitaygha bilet tashlimasliq" pa'aliyiti üchün layihilen'gen sizma resimi. 2020-Yili öktebir.
Yettesu

Xitay hökümiti b d t xewpsizlik kéngishining re'islikini üstige élish aldida, amérika, gérmaniye, en'gliye we yene bir qisim yawropa döletliri 12-may Uyghur élidiki kishilik hoquq mesilisi toghrisida yighin échip, birleshken döletler teshkilati sistémisining bu weziyetni yaxshilashta oynaydighan rolini muzakire qilishni pilanlighan.

Xelq'ara jem'iyet Uyghur élidiki kishilik hoquq weziyitige barghanséri köngül bölüwatqan bolup, 2020-yili 6-ayda, b d t alahide tertiplerni maslashturush komitétining 50 neper ezasi Uyghurlar kishilik hoquq buzghunchiliqigha munasiwetlik agahlandurushqa birlikte imza qoyup, xitay hökümitini Uyghur éli we xitayning bashqa jayliridiki kishilik hoquqigha hörmet qilishqa chaqirghanidi.

Bu nöwet b d t da intérnét arqiliq ötküzülidighan bu pa'aliyetke amérika, en'gliye, yéngi zélandiye, kanada, awstraliye qatarliq döletlerdin bashqa, gérmaniye, shiwétsiye, albaniye qatarliq yawropa ittipaqigha eza 10 din artuq döletning b t de turushluq wekiller ömiki qatnishidiken.

Pa'aliyetke amérika CNN téléwiziyesining muxbiri béky andérson riyasetchilik qilghandin bashqa, yighinning tebrik sözini amérikining b d t diki bash elchisi linda tomas grina'éyld xanim, en'gliyening b d t diki bash elchisi barbara wudward we gérmaniyening b d t diki bash elchisi kristo'a hawsgén qatarliq erbablar sözleydiken.

Pa'aliyetning échilish nutqini Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchisi jewher ilham, yépilish nutqini dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa sözleydiken.

Biz Uyghurlar heqqide ötküzülidighan bu pa'aliyet toghrisida dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependim bilen körüshtuq. U mezkur pa'aliyetke 16 din artuq dölet ishtirak qilghandin bashqa yene bir nechche nopuzluq kishilik hoquq organliriningmu teklip qilin'ghanliqi we sözleydighanliqini bildürdi.

B d t bu nöwetlik pa'aliyiti arqiliq kishilik hoquq weziyiti heqqide uchur almashturushni ilgiri sürüsh üchün, b d t emeldarliri, puqralar jem'iyiti wekilliri, tetqiqatchilar, zhurnalistlarnimu pa'aliyetke teklip qilghan. Shundaqla ular bu pa'aliyet arqiliq b d t sistémisi, eza döletler we puqralar jem'iyitining Uyghurlarning kishilik hoquqini qandaq qollash we teshebbus qilishni muzakire qilmaqchi bolghan.

Dolqun eysa ependi mezkur pa'aliyette bérilgen pursettin paydilinip Uyghur mesilisini otturigha qoyidighanliqini éytti.

B d t da bu nöwet pilan qilin'ghan mezkur pa'aliyetning xitayni bi'aram qilghanliqi xewer qilinmaqta. Xewerlerge qarighanda, xitay hökümiti yighinni ashkara agahlandurup, b d t gha eza döletlerni yighin'gha qatnashmasliqqa chaqirghan we bar küchi bilen bu yighinni toxtitishqa urun'ghan. Roytérs agéntliqining xewer qilishiche, xitayning b t d da turushluq wekiller ömiki b d t gha eza döletlerge nota yollap, ularni yuqirida pilan qilin'ghan Uyghur pa'aliyitige qatnashmasliqqa chaqirghan. 10-May xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying b d t da ötküzülüshi pilanlan'ghan Uyghurlar heqqidiki yighinni b d t gha "Haqaret" dep hujum qilghan.

Dolqun eysa, xitayning qarshiliqigha qarimay bu pa'aliyetning kün tertipide hazirche özgirish bolmighanliqini bildürdi.

Xitay b d t xewpsizlik kéngishi re'islikini bu yil iyunda ötküzüwalidu. Xitay özining Uyghurlargha qaratqan basturush siyasetlirige qaritilghan eyibleshlerni, xitayning ichki ishlirigha arilashqanliq, dep ret qilip kéliwatqanidi.

Halbuki amérika tashqi ishlar ministiri antoniy blinkén-7may xitay tashqi ishlar ministiri wangyi qatnashqan b d t xewpsizlik kéngishidiki bir yighinda: "Döletning igilik hoquqi her qandaq bir döletke insanlarni qul qilish, qiynash, ghayib qiliwétish, öz xelqi üstidin étnik tazilash élip bérish, yaki herqandaq bashqa usullar bilen ularning kishilik hoquqigha dexli-teruz qilish hoquqi bermeydu", dep xitayni wasitilik halda eyibligen.

Türkiyediki xitay ishliri mutexessisi memettoxti atawullaning éytishiche, bu, baydén hökümiti b d t kishilik hoquq kéngishige qaytip kelgendin buyan Uyghurlar heqqide échilghan tunji yighin bolghachqa muhim ehmiyetke ige iken.

Amérika hökümiti, en'gliye, kanada, gollandiye qatarliq döletler parlaméntliri xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqini étirap qilghanidi. Emma nopuzluq yawropa döletlirining ichide firansiye we gérmaniye téxi bu mesilidiki meydanini otturigha qoymighan. Bu qétimqi pa'aliyet gérmaniye we bashqa döletlerning Uyghur irqiy qirghinchiliqni étirap qilishqa türtke bolamdu?

Memettoxti atawullaning éytishiche, xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwiti tüpeyli gérmaniye qatarliq döletler Uyghur qirghinchiliqini étirap qilishni keynige sürüp kelgen bolsimu, yawropadiki döletler buni haman étirap qilishi mumkin iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet