Б д т ниң уйғурлар тоғрисидики доклатни елан қилишиға хитайниң тосқунлуқ қилғанлиқи ашкариланди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2022.07.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Б д т ниң уйғурлар тоғрисидики доклатни елан қилишиға хитайниң тосқунлуқ қилғанлиқи ашкариланди Б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачелет()ахбарат йиғинида сөзлимәктә. 2022-Йили 20-июл, лима шәһири, перу.
REUTERS

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, чилиниң сабиқ президенти, б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң алий комиссари мишел бачелет 23-май хитайдики зияритини башлаштин илгири, хәлқарадики йүзләрчә кишилик һоқуқ тәшкилатлири бирләшмә баянатлар елан қилип һәм униң өзигә мәхсус хәтләр әвәтип б д т ниң уйғурлар тоғрисида һазирлиған доклатини елан қиливетип андин зияритини башлашни тәләп қилишқан. Чүнки уйғурлар учраватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә аит бу доклатни һазирлашқа 3 йилдин артуқ вақит кәткән болуп, доклатта хитайниң уйғурлар үстидин йүргүзгән җинайәтлиригә даир нурғунлиған дәлил-испатларниң орун алғанлиқи илгири сүрүлгән.

Бирақ, мишел бачелет хитайниң “уйғур ирқий қирғинчилиқи” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” лирини тәкшүримән дәп хитайға вә уйғур дияриға берип, бу қирғинчилиқниң, бу җинайәтниң баш җавабкари болған ши җинпиң билән рәсимгә чүшүп қайтип кәлгән. Мәтбуатлар шу чағда “мишел бачелетниң хитай зиярити б д т ниң йүзигә қара сүрткән, б д т ниң образини йәр билән йәксан қилған апәт характерлик һадисә” дәп аташқан. Нурғунлиған кишилик һоқуқ органлири мишел бачелетқа ғәзәбләнгән. Шундақтиму, “униң 8-айниң 31-күни вәзиписидин айрилиштин илгири, уйғурлар тоғрисида һазирлиған доклатини елан қиливетиш мәҗбурийити бар” дәп қарашқан. Әмма 2021-йили 9-айда елан қилиниши керәк болған доклат һазирға қәдәр елан қилинмиған. Сәвәб немә?

Германийә долқунлири радийосиниң 20-июл күни ройтерс агентлиқиниң мәлуматидин нәқил алған “хитай б д т ниң шинҗаң кишилик һоқуқ доклатини елан қилишини тосуп қалған” намлиқ хәвиридә баян қилишичә, хитай тәрәп мишел бачелетни хитай зиярити мәзгилидә ялған сәһнә һазирлап алдапла қалмай, б д т ниң уйғурлар тоғрисида һазирлиған доклатини елан қилишиғиму тосқунлуқ қилған.

Ройтерс агентлиқи аз дегәндә 3 дөләтниң б д т да даимий турушлуқ 3 нәпәр дипломатиниң вә б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң исмини ашкарилашни халимиған бир нәпәр мутәхәссисиниң уйғурлар тоғрисидики доклатниң елан қилинишиға хитайниң түрлүк йолларда қарши турғанлиқини пакитлар билән тәминлигәнликини ашкарилиған. Ройтерс агентлиқи бу һәқтә хитайниң язған бир парчә хетиниң асасий мәзмуниниму қолға чүшүргән.

Б д т дики 4 нәпәр шаһитниң ройтерс агентлиқиға билдүрүшичә, хитай дипломатлири бу йил 6-айда өткүзүлгән б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң 50-нөвәтлик йиғини мәзгилидә бир парчә хәт тәйярлап, бу хәткә бәзи дөләтләрниң диепломатлиридин имза қоюп, хитайни қоллашни тәләп қилған. Мәзкур хәттә хитайниң җиддий тәләппузда “бу доклатқа хитай һөкүмити интайин қаттиқ көңүл бөлиду, бу доклатни елан қилишни чәкләш керәк” дегәнлики йезилған.

Ушбу хәтниң мишел бачелетниң ишханисиға мунасивәтлик қисмида мундақ дейилгән: “әгәр шинҗаң тоғрисидики баһалаш доклати елан қилинса, у кишилик һоқуқ саһәсиниң сиясийлишишини һәм тәрәпләр оттурисидики тиркишишни техиму еғирлаштуруветиду, кишилик һоқуқ кеңишигә болған ишәнчни вәйран қилиду, әза дөләтләр билән кишилик һоқуқ кеңиши оттурисидики һәмкарлиқни зиянға учритиду. Биз алий комиссар ханимдин бундақ бир баһа доклатини елан қилмаслиқни қаттиқ тәләп қилимиз”.

Ройтерс агентлиқи хитайниң бу хетигә зади қанчә дөләтниң дипломатлириниң имза қойғанлиқини ениқлиялмиған. Шаһитлардин бири, өз дөлитиниң хитайни қоллиғанлиқини билдүргән. Шу қетимқи йиғинда 47 дөләт уйғурларни қоллап бирләшмә баянат елан қилған болса, 90 дин артуқ дөләт хитайни қоллайдиғанлиқини ипадиләшкән иди.

Бирақ, ройтерс агентлиқи б д т дин хитайниң мәхсус мишел бачелетқа қаритип язған йәнә бир парчә хетиниң копийәсини қолға чүшүргән болуп, хәттә мишел бачелет қаттиқ тәнқидләнгән вә униңда “һечқандақ иҗазәт берилмәстин түзүп чиқилған аталмиш шинҗаң доклати, кишилик һоқуқ алий кеңишиниң мәҗбурийәтлиригә еғир дәриҗидә хилаптур. Бу алий комиссарға болған ишәнчкиму дәхли йәткүзиду” дейилгән.

Хитайниң б д т дики түрлүк оюнлириниң шаһити болған, көп қетим б д т мунбәрлиридә уйғурлар мәсилиси һәққидә хитай дипломатлири билән йүзму йүз тиркәшкән д у қ рәиси долқун әйса әпәнди бу һәқтә тохталғанда, ройтерс агентлиқиниң бу нәтиҗисиниң хитайниң әпти-бәширисиниң техиму кәң ечилишиға, хитайниң хәлқарадики образиниң еғир дәриҗидә зедилинишигә сәвәб болидиғанлиқини тилға алди.

Мишел бачелетниң хитай зияритидин кейин, хәлқарада уни кишилик һоқуқ кеңишидики алий комиссарлиқ вәзиписидин истепа беришкә чақириш сәпәрвәрлики қозғиған вә доклатни дәрһал елан қилишни тәләп қилған мәркизи вашингтондики уйғур һәрикити тәшкилатиниң директори рошән аббас ханим бу һәқтә мундақ деди: “б д т ниң уйғурлар тоғрисидики доклатини елан қилишиға хитайниң тосқунлуқ қилғанлиқини, һәтта мишел бачелетниң хитайға сетилған болуши мүмкинликини нурғун адәмләр пәрәз қилған болсиму, пакит болмиғанлиқи үчүн бу һәқтә пикир қилиштин чекингән. Ройтерс агентлиқиниң бүгүнгә кәлгәндә буни испатлап чиққанлиқи чоң бир һадисә. Кишиләр буниңдин, б д т ниң уйғурлар тоғрисидики доклатиниң елан қилинишидин хитайниң нәқәдәр алақзадә болғанлиқини көрүвалалайду. Шундақла ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлириниң б д т ниң еғзи арқилиқ оттуриға қоюлушидин хитайниң қаттиқ әндишигә чүшкәнликини биливалалайду. Биз уйғур һәрикити тәшкилати болуш сүпитимиз билән мишел бачелет хитай зияритини башлаштин илгирила, униңдин алди билән бу доклатни елан қиливетишни тәләп қилған. Һелиһәм мишел бачелет 8-айда вәзиписидин айрилиштин илгири доклатни елан қиливетип, өзиниң кичиккинә болсиму инсаний туйғуға игә бир шәхс болғанлиқини испатлишини үмид қилимиз”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.