Katya drinhawsén: "B d t Uyghurlar üstidiki basturushning 'irqiy qirghinchiliq' bolidighanliqini oyliship körüshi kérek"

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-09-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Birleshken döletler teshkilatining aldida ötküzülgen namayishta amérika tashqi ishlar ministirliqi Uyghurlarning erkinliki üchün küresh qilishqa ilhamlandurulghan. 2019-Yili 5-féwral, nyu-york.
Birleshken döletler teshkilatining aldida ötküzülgen namayishta amérika tashqi ishlar ministirliqi Uyghurlarning erkinliki üchün küresh qilishqa ilhamlandurulghan. 2019-Yili 5-féwral, nyu-york.
AFP

Merkizi gérmaniyening bérlin shehiride bolghan "Merkato xitay tetqiqat instituti" ning qanun tetqiqatchisi katya drinhawsén 6-séntebir élan qilghan "Irqiy qirghinchiliqqa qarshi sada yoq, xitay Uyghurlarni weyran qilmaqta, dunya qarap turmaqta" namliq maqaliside b d t ni Uyghurlar üstidiki basturushning "Irqiy qirghinchiliq" bolidighanliqini oyliship körüshke chaqirghan.

Gérmaniyediki axbarat qanili bolghan "NTV" téléwiziye qanili 7-séntebir küni aptorni ziyaret qilip bu maqalining awazliq sheklini keng tarqatti. Bu maqale 6-séntebir axbarat wasitiliride élan qilin'ghan "Xitayda Uyghur bowaqlar exletning ornida tashliwétilidu" namliq maqalidin kéyinki gérmaniyede belgilik derijide tesir qozghighan yene bir maqale bolup qaldi.

"Irqiy qirghinchiliqqa qarshi sada yoq, xitay Uyghurlarni weyran qilmaqta, dunya qarap turmaqta" namliq maqale mundaq sözler bilen bashlinidu: "Yillardin buyan xitay hakimiyiti musulman Uyghurlarni atalmish 'qayta terbiyelesh merkezliri'ge qamap, yalghuz uzun yilliq en en'enisini, tilini we étiqadini depsende qilipla qalmay, ularning özinimu shepisiz, qansiz halda yoqitishqa bashlidi. Dunya bolsa süküt ichide tamasha körüp turdi."

Maqalide yene mundaq déyilidu: "Mutleq köp qisim Uyghurlar xitayning eng gherbidiki qazaqistan, qirghizistan, tajikistanlargha chégridash bolghan bir tupraqta yashaydu. Ular islam dinigha étiqad qilidu, kommunizmgha emes, belki türkiy tilda sözlishidu, xitay tilida emes. Ular xitay 'shinjang' dep ataydighan sherqiy türkistanning musteqilliqini arzu qilidu. Xitay kommunistik partiyesining rehberliri bolsa barliq charilerge muraji'et qilip, bundaq bir aqiwetning yüz bérishining aldini almaqta".

Maqalide xitay hakimiyitining 2014-yilidin bashlapla Uyghurlarni közdin yoqitish meqsitide atalmish "Qayta terbiyelesh merkizi" ni qurup terbiyelinishke éhtiyaji bolmighan yuqiri melumatliq nurghun ziyaliylarnimu qamighanliqi, aldi bilen Uyghur rayonini saqchi dölitige aylandurghanliqi, kishilerning eqliy téléfonliridiki herbir söz, uchur, yumtallarni tekshürüshke bashlighanliqi, andin Uyghurlarni xalighanche tutqun qilip, héch qanuniy sot tertipliri bolmighan halda jaza hökümi chiqarmayla yillarche qamap qoyuwatqanliqi, bu qamaqtikilerning uxlisimu, hajetxanigha barsimu nazarettin qutulalmaydighanliqi, ularning sanining milyondin artuqluqi bayan qilinidu. Shuning bilen birge xitay yürgüzgen nopus qirghinchiliqi seweblik 2015-yiligha sélishturghanda 2018-yili nopusning köpiyish nisbitining 60 pirsent töwenligenlikini ashkarilan'ghan mexpiy höjjetlerning toluq ispatlap bergenliki tilgha élinidu.

D u q ning sabiq re'isi, Uyghur siyasiy zatliridin erkin aliptékin ependi bu heqte toxtalghanda, Uyghurlar üstidiki basturushni "Irqiy qirghinchiliq" dep atash toghrisidiki sadalarning xelq'arada barghanséri küchiyiwatqanliqini tilgha aldi.

"Irqiy qirghinchiliqqa qarshi sada yoq, xitay Uyghurlarni weyran qilmaqta, dunya qarap turmaqta" namliq maqalide, azraqla qimmet qarashliri dexli-terüzlerge uchrisa birlikte kötürülüp chuqan salidighan islam dunyasining Uyghurlar mesilisige kelgende sükütke chömiwalghanliqi, tarixida mushundaq bir paji'e yüz bergen gérmaniyeningmu jim turuwalghanliqi eskertilip, bu sükütlerning sewebining yalghuz xitay bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqqila baghliq emesliki ilgiri sürülidu we mundaq bayanlargha orun bérilidu: "Bu sükütlerning intayin échinishliq bir amil bilen munasiwiti bar: xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqi intayin shepisiz we qansiz dawam qilmaqta. Tamning aldigha tizip qoyulup qirghin qilin'ghanlar yoq. Öyge qamilip zeherlik gazlar bilen zeherlep öltürülgenler yoq. Jadugha bésilip kallisi késilgenler yoq. Yeni bu qirghinchiliqning bir chirayi (közge körünidighan roshen bir qiyapiti) yoq".

Emma bu lagérlarda heqiqetenmu irqiy qirghinchiliqlarning dawam qiliwatqanliqini ilgiri sürgen aptor, xitayning intayin shepisiz bir usulda bu jinayet bilen hélihem shughulliniwatqanliqini bayan qilip "Irqiy qirghinchiliq ibarisi üstide b d t qaytidin oylinip béqishi kérek" deydu hemde "Bu irqiy qirghinchiliq 2-dunya urushi mezgilidiki natsist gérmaniyeside, 1990-yili ru'andada we sérbiyede yüz béripla qalmastin, belki bügün zamaniwi usulda, téxnikiliq, shekilsiz halda bir xelq üstide hélimu yüz bermekte" dep, "Xelq'ara jem'iyetning hazir Uyghurlar üchün bu mesile üstide jarangliq awazda nida qilidighan waqti keldi, eksi teqdirde kéchikip qélishi mumkin" dégenlerni tilgha alidu.

"Irqiy qirghinchiliqqa qarshi sada yoq, xitay Uyghurlarni weyran qilmaqta, dunya qarap turmaqta" namliq maqalida hazirgha qeder ashkarilan'ghan mexpiy höjjetlerning Uyghurlar üstidin élip bériliwatqan basturushlarning qaysi derijige yetkenlikini ispatlap béridighanliqimu tilgha élinip, buni yalghuz "Medeniyet qirghinchiliqi" depla atashning kupaye qilmaydighanliqi bayan qilinidu.

D u q yashlar komitétining re'isi, qurultayning bérlin ishxanisining mudiri gheyur qurban ependi bu heqte toxtalghanda, nöwette xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturushlirining "Irqiy qirghinchiliq" bolidighanliqini ispatlash üchün d u q ning zor térishchanliq körsitiwatqanliqini, "Uyghur sot kollégiyesi" ningmu mushu meqsette qurulghanliqini tekitlidi.

Aptor katya drinhawsén ilgiri béyjingdiki siyasiy qanun uniwérsitétida xelq'ara qanun kespide oqughan bolup, jaza lagérliri qurulghandin kéyin Uyghur diyarigha bir qétim ziyaretke barghan. U mezkur maqaliside mundaq bayan qilidu: "Siz mashiningizni heydep shinjangni kezgende héchqandaq bir lagérni yaki sersan bolup yürgen insanlarni körelmeysiz. Eksiche döletning teshwiqat wasitiliridin köridighiningiz bextke chömgen Uyghurlar we ularning kommunistik partiye bexsh etken pursetlerge qarita ipade qiliwatqan minnetdarliqi bolidu".

Toluq bet