Б д т тәкшүрүш гурупписи уйғурлар һәққидики доклатни тапшуруш алдида турмақта

Мухбиримиз әзиз
2021-09-23
Share
bdt-xitay-bayriqi-yettesu.jpg "#VoteNoChinaа" йәни "хитайға биләт ташлимаслиқ" паалийити үчүн лайиһиләнгән сизма рәсими. 2020-Йили өктәбир.
Yettesu

Хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики сиясий бастуруш һәркәтлириниң қанунға хилап қилмишлар билән шуғулланған қисмән шәхсләргә әмәс, бәлки пүткүл уйғур миллитигә қаритилған "ахирқи һәл қилиш чариси" икәнлики һәққидики пикирләр өткән бирнәччә йилдин буян хәлқара мәтбуатлардин көпләп орун алған иди. Шуниң билән биргә хитай һөкүмитиму буниңға җиддий инкас қайтуруп, бу баянларниң хәлқарадики хитайға қарши "дүшмән күчләр" ниң төһмити икәнлики, өзлириниң қанун дөлити икәнликини испатлашқа урунуп кәлгән иди. Улар буниң үчүн алиқачан иқтисадий җәһәттин хитайға беқинди болуп қалған бир қисим намрат вә аҗиз дөләтләрниң дипломатлирини "нәқ мәйданда екискурсийә қилиш" қа тәшкилләп, шуларниң ағзи арқилиқ өзлиригә "мәдһийә" оқутқан иди. Әмма узун өтмәй бу орунларниң әмәлийәттә алдин тәйярланған сорун икәнлики, бу екискурсийәләрниң пүтүнләй бир мәйдан "оюн" икәнлики мәлум болди. Бу җәрянда улар көп қетим тәкитлигән бир нуқта "бизниң сөзлиримизгә ишәнмигәнләр келип көрүп бақсун" дейиш болди.

Әмма бу җәрянда хитай һөкүмити изчил рәт қилип кәлгән бир тәләп бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий кеңиши тәшкиллигән тәкшүрүш гурупписиниң уйғур диярида нәқ мәйдан тәкшүрүши һәққидики илтимаси болди. Кишилик һоқуқ алий кеңишиниң рәиси мичел бачелетниң бу һәқтики бирнәччә қетимлиқ тиришчанлиқи "қизғин қарши елиниду" дейилгән болсиму, хитай һөкүмити буниң җәзмән өзлири бекиткән шәртләр бойичә болуши лазимлиқини, буниңда "чәклимисиз зиярәт" дегән тәләпниң болушиға йол қоюлмайдиғанлиқини алаһидә тәкитләп туривалған. Әнә шу тәриқидә бу тәләп ахирқи һесапта йоққа чиққандин кейин, мичел бачелет йеқинда өзиниң бу һәқтики доклатида "биз толиму әпсуслуқ ичидә ш у а р тәвәсидики тәкшүрүш һәққидә доклат йезип чиқиш тиришчанлиқимизниң әмәлгә ашмиғанлиқини көрмәктимиз. Әнә шундақ әһвалда ишханимиз нөвәттә бу районда бәкму еғир һалға йәткән кишилик һоқуқ дәпсәндичлики һәққидики мәвҗут учурлар асасида ахирқи хуласини чиқиришқа мәҗбур болмақта" дегән.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий кеңишиниң бундақ бир ахирқи хуласини елиши әмәлийәттә б д т ниң мушундақ бир омумий қарарни алғанлиқи һесаплинидиғанлиқи үчүн буни бәкму чоң болған бир өзгириш, дейишкә болидикән. "кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати" хитай бөлүминиң директори софи ричардсонниң бу һәқтики обзор мақалисида көрситилишичә, бундақ бир хуласиниң оттуриға қоюлиши ташқи дуняға "һечқандақ дөләт хәлқаралиқ қанундин үстүн әмәс" дегән бир күчлүк учурни йоллайдикән. Чүнки өткән үч йил мабәйнидә хитай һөкүмити изчил б д т ниң уйғур дияридики тәкшүрүш тәливини йоқилаң баһаниләр билән арқиға сүрүп кәлгән, шундақла бу җәрянда бу җайдики "инсанийәткә қарши җинайәт" дәп қариливатқан зор тутқун, җисманий қийнақ, омумийүзлүк назарәт, мәдәнийәт бузғунчилиқи, аилиләрниң җудалиқи дегәндәк зиянкәшликләрниң ‍уйғурларға қанчилик балайи-апәт елип кәлгәнликини инкар қилип кәлгән иди. Софи ричардсон бу һәқтә сөз болғанда бу һәқтики ғайәт зор дәлил-испатларниң мутәхәссисләр, ахбаратчилар, шаһидлар вә кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң түрлүк тиришчанлиқлири арқисида көпләп мәлум болғанлиқини, бундақ әһвалда буни қайта испатлап олтурушниң әмилийәттә унчивала зөрүрму әмәсликини алаһидә тәкитләйду.

Софи ричардсонниң пикричә, уйғурлар дуч келиватқан бу зулумлар башланғили узун болған болсиму, хәлқарадики көплигән "қудрәтлик ‍артистлар" хитай һөкүмитиниң бу хил зулумларни бәхудүк давам қилдурушиға дағдам йолларни ечип берип кәлгән икән. Болупму хитай һөкүмитиниң охшимиған сорунларда, җүмлидин б д т залида охшимиған дәриҗидики "кишилик һоқуқ" темисидики йиғинларға саһибханлиқ қилиши, чәт әл ширкәтлириниң "сода" амилидин башқа һечқандақ амилларни, җүмлидин "мәҗбурий әмгәк" яки шуниңға охшишип кетидиған һадисиләрни ойлишип кәтмигән һалда хитай билән кәң-кушадә сода қилиши, һәтта хитайниң ‍олимпик мусабиқисигә саһибханлиқ қилиши дегәнләрниң оттуриға чиқиши бу һални бәкму типик һалда әкс әттүридикән. Әмдиликтә болса кишилик һоқуқ алий кеңишиниң рәиси "биз бу һәқтики дәпсәндичиликниң мәвҗутлуқи һәққидә қарар алимиз" дегәнликниң өзи бу реаллиққа қарита бир зор чәклиминиң оттуриға қоюлидиғанлиқидин бишарәт беридикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт