Uyghurlar mesilisi b d t da küchlük sürkülüsh peyda qilghan, xitay amérikani "Irqiy qirghinchiliq" bilen eyibligen

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-09-28
Share
Uyghurlar mesilisi b d t da küchlük sürkülüsh peyda qilghan, xitay amérikani B d t kishilik hoquq kéngishi omumiy yighini 76-qétimliq yighinidin körünüsh. 2021-Yili 23-séntebir, nyu-york.
REUTERS

Uyghurlar seweblik b d t da peyda bolghan sürkülüshte xitay wekili amérikani "'insaniyetke qarshi jinayet' we 'irqiy qirghinchiliq' ötküzdi" dep eyibligen.

Jenwede 13-séntebir bashlan'ghan b d t kishilik hoquq kéngishining 48-nöwetlik omumi yighini 8-öktebirge qeder dawam qilatti. 27-Séntebir künige kelgende, Uyghurlar mesilisi seweblik b d t da amérika bashliq birqisim gherb elliri bilen xitay bashliq birqisim mustebit döletler arisida küchlük sürkülüsh peyda bolghan. Amérika we b d t da küzetküchilik salahiyitige érishken bezi kishilik hoquq teshkilatliri xitayning Uyghurlargha yürgüziwatqan wehshi siyasitini we xongkongdiki démokratik heriketlerning basturulishini qattiq eyibligen. Xitayning b d t diki bash elchisi qayturma hujumgha ötüp, déplomatik nazaketlerdin halqighan bir teleppuzda qarshi terepni haqaretligen hemde amérikani "Insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliq ötküzdi" dep eyibligen. Bu weqe xelq'arada xitayning Uyghurlar üstidin yürgüziwatqan "Irqiy qirghinchiliq" we "Insaniyetke qarshi jinayet" lirini eyiblesh sadaliri dawam qiliwatqan bir mezgilde yüz bergen.

Gérmaniyening xewerler téléwiziye qanili bolghan NTV ning 27-séntebir élan qilghan "B d t kishilik hoquq kéngishidiki sürkülüsh: xitay amérikani 'irqiy qirghinchiliq' bilen eyiblidi" namliq xewirige asaslan'ghanda, shu künidiki omumi yighinda amérika bashliq birqisim gherb döletliri Uyghurlar mesilisini otturigha qoyup, xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasetlirige bolghan naraziliqlirini ipadiligen. Bir qisim hökümetsiz teshkilatlarmu xitayning kishilik hoquq depsendichiliklirini qattiq tenqid qilghan. Biraq xitayning b d t da turushluq bash elchisi déplomatik qa'idilerdin halqighan bir shekilde amérika terepning tenqidlirini "Rezillik" dep haqaretlepla qalmay, xitayni eyibligen hökümetsizni teshkilatlarghimu hujum qilip, ularni "Zorawan térrorchi unsurlar we bölgünchi unsurlar" dep atighan.

Xewerde mundaq bayan qilinidu: "Amérika we bashqa döletlerning wekilliri b d t kishilik hoquq kéngishining omumi yighinida xitayning shinjang rayonidiki Uyghur az sanliqlirigha yürgüziwatqan basturushlirini hemde béyjingning xongkongdiki démokratik qarshiliqlarni basturush qilmishlirini eyibligen idi. Xitayning b d t diki bash elchisi chén shü reddiye qayturup, shinjang we xongkong xelqining del eksiche izzet-hörmiti bilen güzel hayat köchüriwatqanliqini otturigha qoydi. U sözide amérika ötküzgen 'irqiy qirghinchiliq' we 'insaniyetke qarshi jinayet' ning heddi-hésabi yoq. Uni til bilen ipadilesh mumkin emes, dédi."

Xewerde eskertishiche, xitay terep bu yerde amérikaning ötken esirlerde amérika qit'esidiki yerlik ahalilerge qollan'ghan mu'amilisini nezerde tutqan. Xitay wekili yene afghanistandiki yüz ming ademning ölümige amérikaning mes'ul bolushi lazimliqini otturigha qoyup: "Kishini heyran qalduridighini shuki, amérikaning yene kishilik hoquqtin söz échishidur," dégen.

D u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, xitay wekillirining b d t diki mutihemlikidin nurghun döletlerning qattiq narazi bolghanliqini tilgha aldi. Uning bildürishiche, d u q re'isi dolqun eysa ependi 27-séntebir küni b d t kishilik hoquq kéngishining 48-nöwetlik omumi yighinida söz qiliwatqanda, xitay wekilliri uning sözini bölüp, yighin riyasetchisidin dolqun eysaning söz qilish hoquqini bikar qilishni teleb qilghan, emma meqsidige yételmigen.

Norwégiyede yashawatqan d u q ijra'iye komitétining mu'awin re'isi semet abla ependi xitayning Uyghurlar üstidin yürgüziwatqan "Irqiy qirghinchiliq" we "Insaniyetke qarshi jinayet" lirini aqlash üchün amérikani "Irqiy qirghinchiliq" we "Insaniyetke qarshi jinayet" bilen eyiblishining uchigha chiqqan öktemlik we bimenilik bolidighanliqini tekitlidi.

Yighinda amérika bashliq gherb démokratik döletliri bilen xitay bashliq bezi mustebit döletler arisida ikki qutup shekillen'gen. Pakistan bu yighinda xitayning künlüki astigha kiriwalghan asiya we afriqadiki mutleq köp qismi musulman bolghan 65 döletke wakaliten söz qilip: "Shinjang we xongkong mesilisi xitayning ichkiy ishidur," dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet